‘Troelus a Chressyd’, Peniarth 106 (1613, 1622), entire text.

[td. 1]
1] Chwchwi rasysol gwmpeini, yr achos o'm dyfodiad yma:
2] ydyw y ddangos pryddder mab brenin Troya./
3] Y modd i dygodd hirnych kariad a thrymder
4] a r modd i trodd hynn i lywenydd, a i lywenydd i bryddder./

[td. 2]

5] Helpia Tisiphone , myfi sy/n/ treuthu hynn drosto:
6] buchedd hwnn a wnaeth i lawer glanddyn wylo./
7] Tydi uffernol dduwies arnat mae vy\n/goglyd:
8] tydi ffurie greulon yn pruddhau mewn penyd./
9] Helpia myfi sy/r/ owran dostyrys ychlysur:
10] i helpu kariad ddynion trwy gwyno i poen a i dolur./
11] Dyn mewn trymder \a/ vydd ofnys a gwladaidd:
12] a chwedyl twrstan a synn olwc pryddaidd./
13] Myvi nid wy ond gwas i wasnaethwyr kariad:
14] kyru vyhun nis gallaf o herwydd y digwyddiad./
15] Etto wllysiwr da ydwy i gariadddyn o m myddylie:
16] rhoed hwn am hynn ym ddiolch a bid y boen i minne./
17] Chwchwi gariadau sy/n/ ymdroch mewn llywenydd:
18] od oes un deigryn ynddoch o r trigaroc ddeunydd./
19] Meddyliwch am ych blinder kyn dechreuad kytundeb:
20] a meddyliwch am drymder rhai eraill a i gorthwyneb./
21] A byddwch mewn kowirdeb bob amser yn kyttynny:
22] ac na veddyliwch nas gall kariad beri i chwi sorry./
23] A gweddiwch dros y neb sydd [yn] y kyffelib gaethiwed:
24] ac i bu Droelvs am Gressyd y modd a r sut y kewch glowed./

[td. 3]

25] A gweddiwch drossof ar vedryd honof ddangos:
26] y kyfriw boen a r pruddder a dduc yn yr achos./
27] Gweddiwch dros y neb sy mewn anobaith yn kary:
28] pe gweddie bawb dros hwnn nid oes obaith y w helpu.
29] A gweddiwch dros y neb ar gam sy/n/ dwyn diclloni:
30] trwy waith tafodau melltigedic bid efo ne bid hi.
31] Gweddiwch ar Dduw er ei vawr ddaioni a i drigaredd:
32] roddi i bob kariadddyn orvod da o r diwedd./
33] Gweddiwch dros y sawl sydd allan o drugaredd kariad:
34] ar dynnu o Dduw hwnn allan o r byd anwastad./
35] Gweddiwch dros y neb sy/n/ byw yn i dyngnefedd:
36] ar gael o hwnn ras i barhau hyd y diwedd./
37] Y rhain sy/n/ byw bob un eu gilydd yn bodloni
38] y vath gariad a hwnn a chwenychwn inne i brofi.
39] Gweddiwch dros y neb sy was i wasnaethwyr kariad:
40] ac yn byw i hun mewn kariad perffaith yn wastad
41] Gwrandewch yn ddyfal vy anwyl gredigion:
42] bellach mi a draytha i chwi chwanec o r achossion.
43] Ac o r trymder a dduc Troelvs yn kary Kressida:
44] ac val i gwrthododd Kressyd // Troelvs yn y diwaetha./

[td. 4]

45] I lawer mae/n/ ysbys val y doeth y Groecwyr yn llidioc:
46] a mil o longeu rhwngthyn yn llawn o wyr arfoc./
47] I ddinystrio Troya a r [T: ar ar] Troyaid oedd i bwriad:
48] a r rhyfel a byrhadd ddengmlynedd yn wastad./
49] Yr achos am ddwyn o Baris vrenhines Helena:
50] o drais oddi ar i gwr i dref Droya./
51] Yn y dref honn ir oedd arglwydd o enedigaeth:
52] hwn a elwid Kalkas a llawer o wybodaeth./
53] Yr henddyn yma a wybu wrth lawer o arwyddion:
54] i llosgid tref Droya ac i lleddid i dynion./
55] Hwnn a ffodd at y Groecwyr unferch o i ol adawodd:
56] honn a elwid K\r/essyd a Throelvs a i karodd./
57] Honn yn y diwaetha at y Groecwyr a gyrchwyd
58] Diomedes a i ynillodd a Throelus a dwyllwyd./
59] Ac am i hanghowirdeb i Droelvs ffyddlon:
60] hi ddiweddodd i byd ymysc kardoteion./
61] Tri pheth sy/n/ hynn, y w ddeallt o r unwaith
62] kariad ffyddlon, kariad gwenheythys, a chymdeithas \perffaith/
63] Tri dyn sy/n/ arwyddo y tri gair hygar:
64] yrhain ydyw Troelws // Kressyd // a Phandar./

[td. 5]

65] Ac nis gellir medd arglwyddes y gwirionedd:
66] ddeallt neb yn eglur ond wrth i ddiwedd./
67] Yr atteb hwnn a roes Solon i r kywaethoc anoddefys:
68] nes gweled i ddiwedd nis gwydde pwy oedd hapys./
69] Kesglwch gida r wenynen y mel o r llysiewyn:
70] a gollyngwch trwy'ch klistie y gwenwyn i r prykopyn./

Terfyn y Rhagddoedyd./
[td. 6]
Kalkas  yn dywedyd wrtho ei hvn./
71] Trwm \a/ rhydrwm yw/r/ meddwl:
72] sydd y m kalon mal swmbwl.
73] Nis gad i mi na huno
74] nac esmwythdra i beidio
75] Nid lles ym gan vawr oval:
76] vy anghenrhaid i m kynnal./
77] Pwy alle vod yn llawen:
78] a vai/n/ trino y vath vargen./
79] Heb wybod beth sydd oref:
80] ai mynd ai trigo gartref./
81] Vyngwlad yw gwlad yr Assia:
82] vynrhigfan sy/n/ rhef Droya./

[td. 7]

83] Vyngheraint vynghymdeithion:
84] a m holl anwyl gredigyon./
85] yn hwy a minne o r unty:
86] yn yr unfann yn gwladychy.
87] Myvi sy/n/ arglwydd arnyn:
88] mewn braint Duc ne vrenhyn.
89] I plaid trwy wir gyfiownder:
90] i parch, i penn, a i hyder./
91] Nis gwn vy hun mo'm koweth:
92] vynghodiad na m meistrolaeth.
93] Ac o herwydd hynn yma:
94] mae/r/ byd yn chwerthin arna./
95] Oni ddaw help mewn amser:
96] vo aeth hynn i gyd yn over.
97] Mae Groec i gyd yn arfoc:
98] wrth Droya mae/n/ llidioc.
99] Yr achos ef a wyddys:
100] i bawb mae/n/ gydnabyddys.
101] Ac ni chynwys y duwieu:
102] wneuthyr gormod kamweddeu./

[td. 8]

103] Er gwroled ydiw Hector:
104] Eneas ac Antenor./
105] Er gwched ydyw Troelvs:
106] a meibion brenin Priamvs./
107] Er bod dynion kynn wched:
108] yn rhef Droya ac a aned./
109] Mae rhai o r Groegwyr mor wchion:
110] ac allef vod o ddynion./
111] A holl gryfdwr y rhyfel:
112] yn siwr yw/r/ gyfion avel.
113] Am hynn i mae y nghydwybod:
114] yn kyhuddo i pechod.
115] Anwiredd yr anghowir:
116] a i gwagedd a veistrolir./
117] Ac yn y diwaetha
118] kyfiownder a veistrola./
119] Os aros a rhyfela:
120] o blaid kenedl Droya./
121] Ac amddiffyn i pechod
122] yn erbyn y nghydwybod.

[td. 9]

123] Vo ddaw diwrnod o r diwedd:
124] y dygir yn llwyr y dialedd.
125] Pan vytho y tan mor greulon:
126] yn llosgi Troya dirion.
127] A gwaed gwyr yn aberoedd:
128] yn llenwi i holl ystrydoedd.
129] Ni cheir amser yno i vyvyr:
130] beth sydd ore i wneuthur.
131] Os gwrthod vyngrhedinieth
132] vyngwlad vy mraint vy nghoweth./
133] vyngheraint vynghymdeithion:
134] a myned at y gelynion./
135] Beth a ddoedir amdana:
136] ond ffalster a i difetha ./
137] A r Groecwyr a ddoedan:
138] a somes i wlad i hunan.
139] Byd diau i m sym inneu:
140] o rhown goel arno ynteu./
141] Ac o r achos hynn yma:
142] ar Apollo mi hydera./

[td. 10]

143] A r pethau a orchymyn:
144] rho vy mryd ar i galyn./
[1]
SINON  y gwas ar hyn yn dyfod
145] Sinon kyrch di i my:
146] ddwr gloyw y aberthy.
147] A dwc yma ffilede:
148] i gwmpassu yr allore./
149] Bid ffrankwinsens yn barod:
150] kymysc y rhain a r wermod.
151] Gole di y tân ynddyn:
152] a does ymaith oddi wrthyn.
153] I mae yma yn eisie [T: eisie y]
154] ydavedd o dri lliwie./
155] Mae Apolo yn llawenychy:
156] yn y rhod rhifedy.
157] Apolo beth sydd ore:
158] ai mynd ai trigo gartre./
159] Apolo vo drodd dy atteb:
160] y lleuad y w gwrthwyneb./
161] A thrwyddod ti Apolo:
162] yr oedd Syrse yn gweithio./

[td. 11]

163] Apolo beth sydd ore:
164] ai mynd ai trigo gartre./
165] Trwyddod ti i kavodd hevyd:
166] Medea i holl gyfrwyddyd.
167] Trwyddod ti y kafodd Enon:
168] wybodaeth ac arwyddion.
169] A thrwyddot ti mae Kassandra:
170] yn proffwydo i Droya./
171] Apolo beth yw/r/ gore:
172] ai mynd ai trigo gartre./
173] Ti a droist yr avonydd:
174] yngorthwyneb y gelltydd./
175] Ti a wnaethost y mor Apolo:
176] heb na llenwi na threio.
177] Apolo pwy un a ddinystrir
178] ae yr Troyaid ae /r/ Groegwyr./
Apolo  yn atteb Kalkas./
[td. 12]
179] Y Troiaid a orchvygir:
180] a th\r/ef Droya a ynillir.
181] Honn yn llwyr a losgir:
182] trwy golleidion i r Groegwyr.

Priaf yn galw i r unlle Hector
Paris Eneas Antenor
Helenws a Throelys i ddoedyd
i meddylie pwy un ore ai rhoddi
Helen adref ai peidio./

[td. 13]
Priaf./
183] Vy meibion vy arglwyddi:
184] a m hyderys gwmpeini.
185] Yn ych kyngor a ch gweithred:
186] mae vy holl ymddiried.
187] I mae trugain brenhyn:
188] yn barod yn yn herbyn.
189] Bob awr yn disgwyl llosgi:
190] yn holl wledydd a n trefi.
191] A divetha o r diwedd:
192] nyni, yn plant, a n gwragedd./
193] A r achos oll am ddewys
194] o Helen chwchwi Parys./
195] Ych kyngor pwy un ore:
196] ai rhoddi Helen adre.

[td. 14]

197] Ac ymadel a thristwch:
198] a byw mewn diovalwch./
199] Ai trwy drowster i dala:
200] a govyn byth i gwaetha./
201] A byw val y gellir:
202] er bygwth\ion/ y Groegwyr./
203] Ydolwc i chwi ddoedyd:
204] beth a vynnwch chwi wneuthyd.
205] Yn gyntaf doedwch Hector:
206] beth yw ych meddwl a ch kyngor./
Hector./
207] Yr wyf vy anrhydeddus vrenyn:
208] yn ufudd i ch gorchymyn.
209] Nid yw resswm i r [Groegwyr]
210] trwy i dichell a i synwyr.

[td. 15]

211] A i geirie bugyl duon:
212] gael o honyn a vynon./
213] Nid ydyn ond dieithred
214] mae/n/ ddigon hawdd i gwared.
215] Vy meddwl i a m amkan [corr. from: kyngor]:
216] nis kân ond a enillan./
217] Syr Paris dewisswch:
218] ai rhyfel ai heddwch.
Paris./
219] Mav anwyl vrenhin kyfion [corr. from: kyfiawn]:
220] vy mrodyr a m kymdeithion.
221] Trwy ych kyngor ac wyllys:
222] mi a wneuthym vy newys.
223] A hynny a ventimia:
224] er y Gr\o/egwyr a i gwaytha.

[td. 16]

225] Mae/n/ esmwyth yddyn siarad:
226] yn i gwchder a i dillad.
227] Aiff tros gof y geiriau mowrion:
228] kynn gwisgo i harfau gwnion./
229] I gwchder oll a i krefydd:
230] sydd ar i tafod lyferydd.
231] Eneas yn rhodd doedwch:
232] ych meddwl am yr heddwch./
Eneas./
233] Chwchwi vreiniol gwmpeini:
234] nid rhaid i ni mo r ofni.
235] Er dowad brenhinoedd:
236] hyd yma dros voroedd.
237] I ddissyf kael Helen:
238] trwy heddwch y w pherchen.

[td. 17]

239] Os methy hynn yma:
240] nid ymroi i ryfela.
241] A myned yn ddibrys:
242] er mwyn gwr eddigeyddys.
243] Damuniad i phriod:
244] vu/r/ holl gyfarfod.
245] Vy meddwl i a m kyngor:
246] chwi a wyddoch Antenor.
Atteb Antenor sydd
yn kanlyn ar ol yn
y :37: dolen kanys
drwy ryw ddrwc
ddamwain y gaded
allan
[td. 36]

Iawn vrddassol ddarlleydd ef a ddam=
weiniodd i mi trwy ryw anweledig an=
ysgevlvstra adel allan atteb Antenor
[td. 37]

am y gorchest a ofynnodd Priaf yw
y w gyngor am roi Helen adref: Yr
hynn a ddyly fod yn ysgrifenedig
o r blaen yn y /17/ dolen yn ol atteb
Eneas ag o flaen atteb Helenws./
Antenor./
247] vyngrasol vrenin union:
248] a m holl reiol gymdeithion./
249] Achos mwyaf y dieithred:
250] ydyw dowad i weled.
251] Y gwchder sydd ynn trefi:
252] yn gwledydd a n kwmpeini.
253] Ac yn esgys hynn yma:
254] ymofyn am Helena./

[td. 38]

255] O gellid yn hawdd i chaffel:
256] trwy yn bygwth a rhyfel.
257] Gorchafieth a vydde:
258] hyn yma ganthyn hwythe.
259] Helenws a vedr ddoedyd:
260] ychwanec o gelfyddyd./
Tro yn d'ol at atteb Helenws yn y
/17/ ddolen./
[td. 17]
Helenws./
261] Mau natvriol dad a m brenhyn:
262] mae hynn i gyd yn erbyn.
263] Y petheu a ddylem ni i wneythyd:
264] er mwyn achub yn bowyd.
265] A dirwystro yn dynion:
266] a byw y modd y buom./

[td. 18]

267] A rhoddi Helen adre:
268] i r kolledwr a i pie./
269] Er kael honom yn heddwch:
270] yn esmwythdra a n diofalwch./
271] A gollwng y dieithred:
272] rhyd yr un ffordd i vyned./
273] Meddyliwch chwi o ch synnwyr:
274] pes gorchvygem ni y [Groegwyr]
275] Nid oes dim y w gaffael:
276] ond Helen yn yn gafael ./
277] Ac nis gellid mo hynny:
278] heb golli rhai o bobty./
279] Dyna ynnill gorchestol:
280] kael arglwyddes annaturiol.
281] A werthe i gwr priod:
282] er mwyn dilyn pechod.
283] A gelyne ddieithred:
284] a gwrthod y vann i ganed./
285] I meddwl yw overedd:
286] i bryd sy i gyd ar vaswedd./

[td. 19]

287] Nis gall na ddaw gwrthwyneb:
288] o hir ddilyn godineb.
289] Vy meddwl a m kyngor inne:
290] yw rhoddi i bawb a ddyle.
291] Troelws vy anwyl vrawd:
292] na 'mddiffynnwch mo bechawd.
Troelws./
293] vyngrasol dad vy mrenin uchel:
294] vynghydgymdeithion rhyfel.
295] Hebryngwch y mrawd Helenws:
296] at i gydymaith Menelaws.
297] Mae fo yn siarad yn debic:
298] a i ddull val gwr bonheddic.
299] A vydde wedi i elio
300] rhyd kledre i ddwy ddwylo./

[td. 20]

301] Mae/r/ eli o gymhendod:
302] yn sowrio ar i dafod.
303] Nis gwel vo mo r niwed:
304] er dal mewn hir gaethiwed.
305] Y modryb Hesione:
306] sydd gystal merch a hithe.
307] Moesswch wneuthur yn meddwl:
308] na choeliwn iddo/n/ gwbwl.
309] Sy/n/ dewin\i/o y gwaetha:
310] dros oes a chenedyl Droya.
311] Glynwn yn yn gafel
312] kroesso wrth ffortun rhyfel./
Priaf./
313] V ymddiffynwyr o m blinder
314] trwy ych synwyr a ch gwchder

[td. 21]

315] Y m henaint llywenydd:
316] trwy ych moliant tragywydd.
317] vynghydsain kowiriaid:
318] a m hyderys ymddiriaid.
319] Ych geiriau kytson:
320] a ddeffrodd vynghalon./
321] Trwy adrodd vy modlondebed
322] i ufuddhau i ch kytundeb./
323] A chymerwch veddylie
324] Helenws i r gore.
325] Yfo yn siwr a aned:
326] tan rhyw wannach planed [corr. from: blaned].
327] Val nad ydyw kynn gryfed:
328] yn i veddwl a i weithred.
329] Ac ydyw Hector:
330] Troelws ac Antenor./
331] Am y kam a wnaethon:
332] a m chwaer Hesion.
333] Helen a gadwa:
334] o vewn kaereu Troya./

[td. 22]

335] a chymred i dewis:
336] ai Menelaws ai Paris./

I vn verch
a adawodd Kalkas o i ol
pann ffodd at y Groegieid
honn a elwid Kressyd yn y
kyfamser hwnnw o rinwedd=
av a glendid nid oedd mo i chymhares./
kyfraith oedd ymysg y Troeaid pwy
bynnac a fydde dwyllodrys y w wlad
nev y w frenin: i r nessaf o waed iddo
i farnv i varw trwy varfolaeth
grevlonaf a vedrid ei dychymic./
wrth yr hynn yr oedd Kressyd yn kolli
i heinioes./

Ac val yr oedd Priamws yn barod
[td. 23]

i godi o r senedd a gadwes ynghylch
rhoddi Helen adref dyma Sinon
gwas kalkas yn kyhvddo mynediad i
veistr at y Groegiaid ac yn kyhvddo
Kressyd er mwyn kaffael hono ef ddi=
aink o hylbyl./
Sinon./
337] O rhyglydd bodd i ch gras:
338] ve ffodd yr arglwydd Kalkas [T: Kakas].
339] Yn ddisymwth neithwyr:
340] i gymdeithas y Groegwyr.
341] Vy arglwyddi rhaid gwilied:
342] rhac ych twyllo trwy ymddiried.
343] Un verch ac anwylyd:
344] i Galkas ydiw Kressyd./

[td. 24]

345] Nid yw yn kymryd atti:
346] na i cholled na i ddrigioni.
347] Kyffelybrwydd i gwydde:
348] oddiwrth i vynediad ynte./
Priaf./
349] Does ymaith yn bryssyr
350] kyrch unferch y traetyr .
351] I gael kosbedigaeth:
352] am gely traeturiaeth./
Priaf yn troi at i feibion./
353] Oni edrychir vy meibion
354] i r pethau hynn yn greulon

[td. 25]

355] A r tân parod a enynnodd
356] mewn amser i ddiffodd
357] Ond ef vo geir gweled
358] ormod traeturied
359] Rhaid gwneuthud yn helaeth
360] am hynn gosbydigaeth
361] Ond ef rwy yn ofni
362] i bydd gormod drigioni
363] A Helenws a welir
364] yn doedyd y kaswir./
Kressyd yn dyfod gida Synon ag
yn syrthio ar i glin\i/ev

365] vyngrasysol arglwyddy:
366] gyrrasoch im kyrchy.

[td. 26]

367] Mewn digofaint a digllondeb:
368] rwy/n/ ofni gwrthwyneb.
Priaf./
369] Ai tydi yw unferch Kalkas:
370] yr hen siwrl anghyweithas.
371] A werthe i holl vraint:
372] y niwedd i henaint.
373] Ir bod yn dwyllodrus:
374] y w wlad anrhydeddus.
375] A mynd mewn kaethiwed:
376] ymysc dieithred.
377] Dy gydwybod a th arfer:
378] sy/n/ kyhuddo dy ffalsder.
379] Ac euoc wyt ti:
380] o i gwbwl ddrigioni./

[td. 27]

381] Am i vowrddrwc a i draha:
382] i genedyl a ddistrowia.
383] Arnad ti yn gynta:
384] Kressyd i dechreua.
385] Dy waed dy einioes:
386] dy benyd dy vowrloes.
387] A th varvolaeth greulon:
388] a ysmwytha vynghalon.
389] Beth a ddoedwch vy arglwyddi:
390] pa varvolaeth a rown arni./
Paris./
391] I w llosgi hebryngwch:
392] am i ffalster a i diffeithwch,
393] A hynny y w marfolaeth:
394] kyflownwch y gyfraeth./
[td. 28]
Eneas./
395] Perwch i thaflu:
396] i bydew dyfndu.
397] Rhy lân yw y llosgi:
398] am y vath ddrygioni.
Antenor./
399] Bwriwch hi heno:
400] at y llewod i r ogo.
401] Hi a ymborth am unpryd:
402] y llewod newnllyd.
[td. 29]
Helenws./
403] I garchardy gyrrwch:
404] i ddwyn trymder a thristwch.
405] Hyd einioes galary:
406] o vewn i charchardy.
Hector./
407] Hebryngwch i r Groegwyr:
408] ar ol yr hen drayttyr.
409] Aed honn lle i mynned:
410] ni all hi vawr o r niwed.
[td. 30]
Troelws./
411] I r gwirion na wnewch ddialedd:
412] dros yr euoc a i gamwedd.
413] Ac na vyddwch ry greulon:
414] vo ddichyn honn vod yn wirion.
Kressyd./
415] Mau arglwyddi trugaroc:
416] na vyddwch chwi ry chwanoc.
417] I golli gwaed gwirionddall:
418] dros ddrwc a beie arall.
419] O gwnaeth Kalkas i chwi benyd
420] difalais ydoedd Kressyd./

[td. 31]

421] Yvo mewn euoc atteb:
422] a minne mewn gwiriondeb.
423] Y tad yn gwneuthud kamwedd:
424] a r verch yn dwyn y dialedd.
425] Dyna gyfraith rhy atkas:
426] ymhell yn erbyn ych urddas.
427] Pes gwnaethe vi/n/ gydnabyddys:
428] a i ddichell vrad twyllodrys./
429] Nis biasswn i mewn gafel:
430] yn aros ymysc rhyfel.
431] Na rhyvelwyr yn tramwy:
432] kyn vynyched lle i bythwy.
433] A minne yn unic vorwyn:
434] ni ddichin [corr. from: ddichon] merch ond achwyn.
435] Ef a wydde (vy arglwyddi):
436] nas gallef ymddiried i mi.
437] A hynny a barodd iddo:
438] mor ddisymwth ymado.
439] Gwae vi na bydde v'einioes:
440] er dioddef nych a mowrloes

[td. 32]

441] Yn iawn abl i ddiwgio:
442] yr uthyr weithred honno.
443] Ac na liwid (er aros)
444] i un o m kenedyl mo r achos.
445] Vy arglwyddi ni ddymynwn:
446] i chwi yr owran m'om pardwn./
Troelws  yn dywedyd yn issel yng=
hlysd i vrawd Hector./

447] Hector vy anwyl vrawd:
448] ymddiffynnwr gwiriondlawd:
449] Ervyn yr wy i ch mowredd:
450] ymddiffin gwirionedd.
451] Ymddiffynnwch i Gressyd:
452] i heinioes a i bowyd./
[td. 33]
Hector./
453] Elvsen i chwi wrando:
454] ar riddfanys wylo.
455] A thrugarhay wrth achwyn:
456] y wirionaidd vorwyn.
457] Pes biasse yn gydnabyddys:
458] a i vynediad twyllodrys.
459] Dyledys naturiol:
460] gadw yn gyfrinachol.
461] Y pethau drwy vowrloes:
462] a golle y w thad i einioes.
463] Os byddir mor greylon:
464] beth a ddowaid y gelynion.
465] Lle bo/r/ vath greulondeb:
466] nas gall vod gwroldeb.
[td. 34]
Troelws./
ag ar hynn mae yn syrthio mewn kariad./

467] Rho fy einioes drosti:
468] o bu honn un drygioni.
469] Nac ermoed yn arfer:
470] a thwyll ne ffalster.
471] Ir ydym yn adolwc i chwi:
472] rhoi maddeuaint iddi./
473] Ac o r awr honn allan:
474] yr wy vi Troelws [T: Trolws] vy hunan.
475] Yn kaethiwo vy rhydid
476] dros gowirdeb Kressyd./

Troelws yn troi at Sinon hwn a i kyhudda=
sse hi: ag yn doedyd wrtho yn issel./

477] Ty di vydredd kelwyddoc:
478] i bob achwyn yn chwannoc./

[td. 35]

479] Dy rodresys ddyfeisie:
480] ydyw arwain kelwydde.
481] A bwrw beie ar wirion:
482] trwy valeysys ddychmygion.
483] Ac esgysodi kamwedd:
484] ac anafys vuchedd./
485] Er mwyn ysgwyd dy gynffon:
486] ar bob math ar ddynion.
487] Oni bai vod yn bresenol [corr. from: bresenawl]:
488] vyngwir dad naturiol.
489] Mynn yr holl Dduwie:
490] rhown trwyddot vynghledde./
Priaf./
491] Ych damyniant nis gwrthneba:
492] dros golli tir yr Asia

[td. 36]

493] Ewch Kressyd yn wirion:
494] a diolchwch y m meibion.
495] Awn i mewn i vyvyr:
496] beth sydd chwanec y w wneythyr./
Hector  wrth Kressyd wedi i r llaill ymado.
497] I ch kartref hwnt kerddwch:
498] trymder mawr na ddygwch./
499] Kymrwch ych rhydyd:
500] yn llawen a ch bowyd.
501] Ac am gimin ac a alla:
502] rhowch ych hyder arna./
[td. 38]

Ar hynn
fo syrthiodd Troelws
mewn kariad mawr i
Gressyd, ag a fv yn
hir yn kwyno wrtho i hvnan hyd
oni wybv Pandar hwn oedd arglwydd
o r Troeaid a chydymaith mawr i Droe=
[td. 39]

lws, Yna yr holes hwn ef yn galed
ag yn y diwaethaf ef a gyfaddes mae
kariad Kressyd oedd yr achos a r Pan=
dar yma oedd ewythyr iddi hithev
Troelws  yn doedyd wrtho ei hvnan./
503] Onid oes gariad, (o Dduw) pa beth sy'm trwbl\i/o,
504] od oes gariad pa vodd pa sut sydd arno:
505] os da kariad o ble mae/n/ dyfod i m blino
506] os drwc kariad mae/n/ rhyfedd iawn i drino
507] rhwng poen kyffro a thynged
508] er maint ir wy yn i yfed

[td. 40]

509] mwyfwy ym yw/r/ syched./
510] Os vy chwant vy hun sy'm llosgi
511] o ble doeth vyngriddfan weiddi
512] os wyf vy hun gytun a drygioni
513] nid oes ddim lles na chwynfan imi
514] o mafolaeth bryssyr
515] vymhoen vy melys ddolur
516] pa vodd ir wyt y m trwblio
517] myfi a thi yn kytuno./
518] Od wy a thi gyttun mewn kariad
519] mae beie mawr am achwyn arnad
520] mewn llong foel 'rwyf yn ymddifad
521] rhwng dau wynt gwrthwyneb dreiglad

[td. 41]

522] o Dduw pa vath ryfeddod
523] sydd mor ddisymwth i m gorfod
524] rhac gwres mewn oerfel dwyn nychdod
525] rhac oerfel mewn gwres rwy/n/ darfod./
526] O yr uchelfraint arglwyddes kariad
527] fynrhafferthys ysbryd derbyn attad
528] ne ddod ym rinwedd ddianynad
529] i ufuddhau meistres ddigwyddiad
530] I gwas a i gwasnaethwr
531] a i dirgel wllyssiwr
532] nes vy rhoddi mewn amdo
533] nis kaiff wybod oddi wrtho
534] O [Troelus] truan tuchanllyd
535] mae tynged ytt i ddwyn penyd
536] pes gwydde dy veistres dy ofyd
537] nid oes vodd nas trugarhae wrthyd
538] Mal rhew yw/r/ ddyn veindlos
539] ar eglur leuad gayafnos

[td. 42]

540] tithey yw/r/ eira oerfeloc
541] yn toddi wrth eiriesdan gwressoc
542] I borth marfolaeth Duw na bawn wedi /\n//rheiglo
543] pruddder o r diwedd a m dwc i yno
544] oddi yno y byddwn gyssyrys i ymado
545] a r blinder trallodrys b\e/unydd sy /m/ kystyddo
546] Ir hir aros vlwyddyn
547] mae diwedd a therfyn
548] y m penydfawr vuchedd
549] mae terfyn o r diwedd./
[Pandar]
550] Pa anghytyn ddisymwth benyd:
551] a drwm ddigwyddodd i th vowyd./

[td. 43]

552] ni vag amser ond gofalfyd
553] na mawr lywenydd nac iechyd
554] o vy arglwydd pa dynged:
555] a ddigwyddodd ytt ddrwc weithred?
556] a wnaeth [Groegwyr] kyn gynted
557] dy liw a th bryd kynn waeled.
558] Ne ir wyt mewn kydwybod yn ydifeiriol
559] wedi ymroi i vyw yn vucheddol
560] ne yn dwyn trymder kaeth anianol
561] dros ryw bechodau annaturiol.
562] Duw a safo gida/n/ trefydd:
563] yn plant, yn gwragedd a n trefydd
564] o digwyddodd trwy gystydd
565] yn gwyr iefainck ni i grefydd.
[Troelus]
[td. 44]
566] Pa rhyw beth a th trefnodd di i glowed;
567] vy meddwl trwblys a m anoddefys gaethiwed:
568] yr hwnn mae pawb, yn orthrwm ganthyn i weled,
569] ydolwc ytt oddyma vyned./
570] Sikir ydiw marfolaeth
571] a phawb myn gydnabyddieth
572] erfyn yt vyned ymaeth
573] kroesso wrth y weledigaeth./
574] Od wyd yn meddwl mae ofn gwyr ac arfau
575] sy ddychryn y m korff a m trwblys veddyliau
576] mae rhyw beth arall sydd drymach y m gruddiau
577] nac ofni y [Groegwyr] a i mowrion eiriau
578] A r achos hwnn sydd varwol
579] trwy drymder naturiol
580] na ddod arna vai anianol
581] am gely hynn mae/n/ weddol./
[td. 45]
[Pandar]
582] Dy drymion eiriau a m gwnaeth i yn drymach
583] dy afiachys ychneidiau, a m gwnaeth i yn afiach
584] dy lesgrwydd a th wendid a m gwnaeth i yn llesgach
585] er y kariad vy rhyngom dowaid ym dy gyfrinach
586] Dyledys i th anwylgar
587] gael klowed dy garchar
588] oni adwaenost dy gymar
589] myvi ydyw [Pandar]
590] Onis gallaf yt help na chyssyr
591] byddaf rannoc o th boen a th ddolyr
592] anghenrhaid i gymdeithion wneythur
593] y naill i r llall hynn a ellyr.

[td. 46]

594] Kynn vydloned i ddwyn kystydd
595] ac a vyddwn i lywenydd
596] ac am hynny na rydd arwydd
597] ym y dybied ang\r/hedigrwydd./
[Troelus]
598] Kariad po mwya rhagddo ymddiffynwy:
599] bydd vymhoen a m penyd vwyfwy:
600] heb obaith ond trymder mowrglwy
601] a marfolaeth drom lle i bythwy.
602] Mwy o lawer y m llawenycha
603] mae chwant marfolaeth arna
604] na phe kawn i vod yn benna
605] ar wledydd [Groeg] ac [Troea]
[td. 47]
606] Vy anwyl [Pandar] a m kydymaeth ffyddlon
607] oni vodlonodd hynn dy galon
608] er Duw gad hynn o oer ofalon
609] yn guddiedic oddi wrth ddynion./
610] Gallef niwed fod yn erbyn
611] pes gwydde neb oddi wrthyn
612] aed llawenydd i th ddilyn
613] a r trymder doed y m kalyn./
[Pandar]
614] A gedwaist di hynn kyd mor guddiedic:
615] oddi wrth dy anwyl gydymaith karedic
616] gellid ddwyn dolyr gorthrwm briwedic
617] a minne yn gally yt help am veddic./

[td. 48]

618] Na chudd mewn kymdeithas
619] y pethau sydd berthynas
620] i r mudan diflas
621] ermoed nis rhoddwyd tyrnas.
622] Gwrando [Troelus] vy anwylyd
623] er nad wyf o r gore /n/ doedyd
624] gwelais gyngor yr ynfyd
625] yn helpy /r/ doeth mewn adfyd./
626] Gwelais gwympio wrth fyned
627] y neb a vydde /n/ gweled
628] a r dall i r un vann yn kerdded
629] heb gael na chwympe na niwed
630] Mwyaf deallt trwy eglurdeb
631] pob peth yw wrth i orthwyneb
632] gwrthwynebys yw synhwyroldeb
633] i ddifaliais ffolineb
634] Nis gall agalen hogi
635] na cherfio prenn na i dorri

[td. 49]

636] vo wasnaetha honn i lifo
637] y ffer [corr. from: yffer] sydd yn kerfio./
638] Pa vodd ir edwyn neb veluster
639] ni wnaeth praw ermoed ar chwerwder
640] a llywenydd ni wyr un ymarfer
641] ar nis [corr. from: mis] digwyddodd iddo bryddder
642] Y gwynn wrth ddu yr adweinir
643] wrth wyd rhinwedd a yspysir
644] y naill wrth y llall a wyddir
645] trwy synwyr dyn y delltir
646] Medd doeth gwae/r/ neb a vydd byw i hyn yn ddifri
647] o syrth hwnn ni chaiff help neb y w godi
648] herwydd vod kydymaith ytt i th hoffi
649] ymddiried nid hwyrach i gall les ytt mewn kledi
650] Nid ochain ac wylo
651] mal brenhines Niobo
652] i mae dagre honno
653] y w gweled etto./
[td. 50]
[Troelws ]
654] Ir son am ddagre Niobe y vrenhines
655] nis gellwch ym les, na help am veistres
656] gedwch hen chwedle i orwedd i ch mynwes
657] kynhyrchol varvolaeth i mi sydd gynnes
658] Mae 'ch geiriau mowrion erchyll
659] yn chwedlau y m kewyll
660] nid yw honn wamal na thrythyll
661] nid oes vodd i allu [T: allv] i hynnyll
[Pandar]
[td. 51]
662] O dduw o ble gall hynn ddigwyddo:
663] mewn hir anobaith ir wyt byth yn trigo:
664] os byw yw honn hi all dy helpio
665] ne mae anras mawr i th dwyllo
666] Am bethau nis gall vod
667] nid gwiw gobaith gollyngdod
668] am bethau a all vod
669] gobeithia i gorfod./
670] Gwir mal [Tityos] ir wyt yn galary.
671] mewn poen tragwyddol uffernol obry
672] ar galon hwnn di a glowi
673] y mae/r/ kigfrain yn ymborthi
674] I hwnn o i ddirfawr benyd

[td. 52]

675] nid oes gobaith byth am iechyd
676] mae gobaith pes gobeithyd
677] itti ymadael a th afiechyd./
678] Beth o th varvolaeth a veddylir
679] os achossion honn nis gwyddir
680] rhyfel bob dydd sydd yn bryssyr
681] dithe/n/ marw rhac ofn y [Groegwyr]
682] Bydd gyssyrys o th ffortun
683] deffro unwaith o th gyntun
684] beth a ddowaid rhai kedyrn
685] mil o ddiawl el a i esgyrn./
686] Ti a elli ymgwyno, wylo a thuchan
687] heb un dyn yn gwybod oddi wrth dy riddfan
688] a cholli y peth mae hynn yn dwrstan
689] a ellesit i gael pes gwneuthyt dy gwynfan./
690] Mae llawer yn karu
691] lawer blwyddyn o r unty
692] heb gael o vewn hynny
693] unwaith ymgyssanu.
[td. 53]
694] A vyn di i r rhain am hynn o ddigwyd\d/iad
695] ymroi i hun mewn modd anynad
696] a thrwy anras mawr a bwriad
697] i lladd ei hun wrth glun ei kariad [corr. from: gariad]./
698] Na wnan peidian
699] os mynan bygythian
700] y w kariad ymroddan
701] ac yn ufudd gwasnaethan.
702] Na ddod ormod koel mewn ffortun
703] peth dall, peth angall, peth kyffredyn
704] nid unlle o i chwymp i dysgyn
705] ymhenn y klippan na r brenyn
706] Mal [Cerberus] y byddi
707] yn dy vlinder a th gledi
708] y peth a rodde atti
709] e gyfrife hwnn i golli./
710] [Troelus] pes vy chwaer naturiol vydde
711] yn drwm achos o th gaeth veddylie.

[td. 54]

712] onis gwnai pob peth i r gore
713] y llaw honn yn wir a i lladde
714] Dattod gallon blethedic
715] mewn meddylie gorthr\w/ymedic
716] nid oes dim help gan veddic
717] lle bo/r/ briwie yn guddiedic
[Troelus]
718] Os rhaid i minne bellach ddoedyd
719] pwy ydiw yr verch a m rhoes mewn penyd
720] i mae pawb yma y w adwaenyd
721] honn yw/r/ lan a r weddaidd C[ressyd]
722] Er nych er poen er [galar]
723] er dwyn marfolaeth gynnar

[td. 55]

724] ni chaiff un dyn ar y ddaiar
725] wybod hyn onid [Pandar]
[Pandar]
726] O [Troelus] er hyd y trinaist ofid
727] vo wnaeth kariad a thdi lendid:
728] am synwyr, rhinwedd gwedd, a phryd
729] dy gymhares yw [Cressyd]
730] Ai mawr Asia o bob ty
731] ai mawr [Groeg] ai mawr y ddeuty
732] ai mawr brenin o i ally
733] mwy rhinwedd i gwasneuthy./
[td. 56]
734] Meddwl [Troelus] trwy lywenydd naturiol
735] val i mae [Cressyd] yn ddaionys rhinweddol
736] velly y bydd i ti yn drigarog synhwyrol
737] os medry oddi wrthi mewn pethau angenrheidiol
738] A medryd peidio
739] a rhoi i gwaed mewn kyffro
740] ni all rhinwedd lle i bytho
741] a chwilidd gytuno
742] Y tir sy/n/ dwyn y gwyg a r chwynn yn chwannoc [T: channoc]
743] yr un tir sy/n/ dwyn iachus lyssiau gwressoc
744] nessa i r boeth ddanhadlen bigog
745] mae/n/ tyfu yr esmwyth rosyn rhowioc
746] I r dyffrynn nessa yw/r/ mynydd
747] i r towyllnos nessa yw/r/ gloywddydd
748] nes yw/r/ doeth na r ffwl yn gelfydd
749] nessa i drymder yw llawenydd
750] Edrych am dy vod yn dyner wedi dy ffrwyno
751] i th helpy mewn amser gad i r traeth dreio

[td. 57]

752] onid ef ofer yw/r/ boen sydd i th helpio
753] y synhwyrol a erys yw/r/ neb a bressyro
754] Bydd gowir ymddygiad
755] bydd ddyfal a chayad
756] bydd ufydd a gwastad
757] i wasneuthu dy gariad
758] Bydd gyfrwys ar dy weithred a gofalys ar d eirie
759] y neb a vytho ymhob mann nis gall vod yn unlle
760] ir plannu yn vynych goed ne lyssie
761] a i kodi hwynt i vynu erbyn y bore
762] O i vynych blanny
763] nis gall dim dyfy
764] na charreg vwsogli
765] a dreuglir rhyd perthi
766] Darlleniais yn vynych wrth hir veddylio
767] vod kimin o rowiowgrwydd mewn merched ac a allo
768] ac na cheisied unferch ermoed y w thrino
769] ar na bydde honi i hunan yn barod y w cheisio

[td. 58]

770] Vy llaw vy mowyd
771] vyngore ytt i wneuthyd
772] vy nith vy anwylyd
773] vynghares yw [Cressyd]
[Troelus]
774] Pandar Pandar nis medraf dreuthu vy meddwl
775] synhwyrol wyd, di a wyddost y kwbwl
776] i r yych a gerddo nid rhaid un swmbwl
777] i amddiffin vy einioes di a ddoethost mewn trw\bwl/
778] Gorchymyn y kwestiwn
779] at un verch a garwn
780] vy hoedyl pe i kollwn
781] i digio nis mynnwn./
[td. 61]
782] Wrth rwyfo ar hyd y tonnau vor peryglys:
783] o yr gwynt, mae yr dymyr yn esmwythau yn dynherys
784] Y llong o m kyfrwyddyd sydd boenys yn nofio:
785] wrth hwylbren anobaith rwy/n/ deallt i bod yn ysmudo.
786] Val i mae/r/ kalender y nechreuad y llyfre
787] velly mae gobaith kalandr i [Droelus] i ddechre

[td. 62]

788] O arglwyddes [Clio] dy bryssyr help yr owran
789] y m tavod dod rwydddeb i orffen hynn allan
790] Myvi vy hun a m esgusoda wrth gariadddyn aniddic
791] nad vy nyfais i mo hynn ond gwaith gwyr dyscedic
792] A mine er mwyn yr wllys da ytt a ddygais
793] a i trois i th iaith Gymraeg yn ore ac i medrais
794] Am hynn nid wyf yn disgwyl na diolch nac anfodd
795] ond dy wyllys da a hynny o th wirfodd
796] Na vernwch arnaf od wyf ddiffygiol o eirie
797] kalyn nessa y gallwyf y dysgedic ir wyf inne
798] Ac ar vy amkan ir ydwy o gariad yn treuthu
799] mae/n/ anodd i wr dall o liwie allu [T: allv] barnu
800] Od oes gennych ryfeddod wrth glowed hyn o hanes
801] pa vodd i nillodd [Troelus] gariad yr arglwyddes
802] Ne gymryd rhyfeddod wrth i voddion yn karu [T: karv]
803] nid oes gennyf ddim rhyfeddod wrtho am hynny
804] Odid gael tri o vewn y byd o r un deynudd
805] yn gwneuthud ac yn doedyd un ffunyd a i gilydd
806] Rhai mewn prennie a gerfia eraill mewn kerric
807] y gwirionedd a gylynaf ydolwc byddwch ddiddic./
[td. 63]
[Pandar]
808] Fy Arglwyddes Duw vo yn geidwad:
809] ar ych llyfr a ch holl gwmpeini./
[Cressyd]
810] Kroesso vy ewyrth amser da yw ych dyfodiad
811] a dd\o/wch chwi yn nes i r goleuni./

[td. 64]

812] i ddoedyd chwedlau newydd i mi
813] newddion a gaf glowed
814] anfynych /r/ wy /n/ ych gweled
[Pandar]
815] Vy nith gwell a allef ddigwyddo
816] os Duw a rodde gennad
817] gwneuthum ar vai ych trwblio
818] oddi wrth ych llyfr a ch bwriad
819] ydyw yn son ddim am gariad./
[td. 65]
[Cressyd]
820] Mae/n/ ysgrifennv o ryfel Thebs
821] nid yw yn sôn am ych meistres./
822] Mae yn esgrifennu yn eglur
823] o ddigwyddiad yr holl ryfel
824] ac o esgob yn dostur
825] [Amphiorax] aeth yn ddirgel
826] i Uffern gida yr kythrel
827] A r modd bu varw [Layus]
828] trwy waith i vab [Edipus]
[Pandar]
829] Mae hynn yn ddifyrrwch
830] i vwrw amser heibio
831] ac i esmwythau tostyrwch
832] lle mae yn arfer a gwreiddio
833] ni a ollyngwn hynn mewn ango./
[td. 66]
[Cressyd]
834] Pa newydd am y [Groegwyr]
835] ydiw [Syr Ector] yn bryssyr./
[Pandar]
836] Mae yn iach i Dduw i diolcha
837] ond briwo peth o i wyneb
838] mae [Troelus] i vrawd ifa
839] ail i [Ector] mewn gwroldeb
840] ne mewn rhinwedd synhwyroldeb
841] a r dyn glana i galon
842] yw hwnn o r holl veibion
[Cressyd]
[td. 67]
843] I mae yn  ddaf gennyf glowed
844] i bod yn wchion ill deuwedd
845] yn wir mae/n/ anodd gweled
846] i vab brenin kimin rhinwedd
847] a bod mor voneddigedd
848] Rhinweddol yw naturieth
849] lle bo uchel enedigaeth
[Pandar]
850] Yn siwr mae i vrenin [Priamus]
851] ddau o veibion glan diniwed
852] y rhain yw [Ector a Throelus]
853] nid oes neb ar a aned
854] oddi wrth ddrygioni kynn belled./

[td. 68]

855] Pawb a wyddys oddi wrtho
856] y drwc a r da sydd arno./
857] Am [Ector] nid rhaid i grybwyll
858] na siarad gormod geiriau
859] ef yw unic varchog didwyll
860] mewn llawer mwy o rinweddau
861] na i holl gryfdwr mewn arfau
862] Mi a wnn i gallaf ddoedyd
863] am [Droelus] yr un ffunyd./
[Cressyd]
864] I Hector mae anrydedd
865] ac i [Droelus] mae kariad
866] rhai yn son mewn gwirionedd

[td. 69]

867] i vod bob dydd dros i wlad
868] yn ymladd yn wastad
869] Mae yn ddaf gennyf glowed
870] i ganmolieth kynn vynyched./
[Pandar]
871] Y gwroldeb ddoe a wnaeth [Troelus]
872] gwae vi nas biessych yn gweled
873] nid oes mo r help lle i kyrheddys
874] a r [Groegwyr] kynn amled
875] yn ffoi rhac kaffel niwed
876] A r krif ymhenn gwrageddos
877] i mae [Troelus] yn agos.
878] Rhai yn ffo yma rhai/n/ ffo akw

[td. 70]

879] y [Groegwyr] i gyd yn waedlyd
880] a rhai eraill wedi marw
881] a rhai ynn synn heb vedryd
882] na ffoi ymhell na doedyd
883] A r diwrnod i dwc arfe
884] nis gwelir ond i sodle./
885] Mae /n/ garedicca ar a aned
886] lle i bytho gentho duedd
887] ond madws i mi vyned
888] i vendio ar ych annedd
889] oes a vynnwch o r diwedd./
[Cressyd]
890] Ni chewch yr owran mo r gennad:
891] mae i mi chwaneg i siarad./
[td. 71]
[Pandar]
892] Gwiliwch gen ych bod y m attal
893] rhac ym ych trwblio
894] wrth ddoedyd rhywbeth gwamal
895] mi allwn ych digio
896] a ch gyrru chwi mewn kyffro./
[Cressyd]
897] Os bydd meddwl o r gore
898] diniwed a vydd geirie
[td. 72]
899] Ydolwc gadewch glowed
900] beth yw meddwl ych siarad./
[Pandar]
901] vyngeirie sydd ddiniwed
902] a m meddwl sydd heb vwriad:
903] beth pe soniwn am gariad
904] ond gwaetha roddi atteb
905] rhac kaffel rhyw orthwyneb./
[Cressyd]
[td. 73]
906] Y neb a ofno ddoedyd
907] ofned gael a geissio
908] y neb a wyr i glevyd
909] o i glevyd mae/n/ haws i helpio
910] na r neb nis gwyr oddi wrtho
911] A r neb nis medyr siarad
912] ni thal ddim i wneuthur marchnad./
[Pandar]
913] Vy nith mynn y ddysgedic [Iuno]
914] ac mynn [Minerfa] y dduwies

[td. 74]

915] myn [Iubiter] a wnaeth i r daran ruo
916] myn [Fenws] vwynaidd gynnes
917] os gwrandewch chwi ar vy neges
918] Nes dowod ange y m erbyn
919] mi a vydda tan ych gorchmyn./
[Cressyd]
920] Mi a wrandawa ar ych geiriau
921] bellach kerddwch rhagoch
922] gwiliwch siarad rhyw bethau
923] yn erbyn hynn a wyddoch
924] ac os gwnewch mogelwch attoch
925] ffrom vydd merch ac ysgymyn
926] o gwneir gormod yn i herbyn./
[Pandar]
[td. 75]
927] Vy nith mae [Troelus] anwylvab y brenyn
928] attoch chwi ganwaith vo arches i orchymyn
929] i chwi mae/n/ dwyn y vath wllys karedic
930] onis kaiff ych trugaredd nid yw ond gwr kolledic
931] Y gwir sydd raid i ddoedyd
932] am i drymder a i benyd
933] nid oes gennyf mo r rhyveddod
934] mae/n/ 'ch karu chwi yn ormod./
935] Os gadewch i hwnn varw vy hoedl \i/ a dderfydd
936] ar y ngwir wirionedd ni ddoeda i chwi mo r kelwydd./
937] os atteb trugaroc nis rhoddwch ym yma
938] ar y kleddef blaenllym vy einioes a ddiwedda
939] Os o n achos yn deuwedd
940] yn hoedl a ddiwedd

[td. 76]

941] ir ydych yn heleth
942] yn euoc o m myrfolaeth
943] Ym drud anwyl gydymaith onis byddwch trigaroc
944] hwn yw/r/ kowir ddyn a r glan rinweddol varchoc
945] a hwn nid yw/n/ erfyn ond rhowiogaidd olwc
946] i droi heibio marfolaeth oddi wrth wirion diddrwc
947] Beth a ddoedir amdanoch
948] ymhob man ar y kerddoch
949] kan och y r glendyd
950] a ddwc einioes a bowyd
951] Os byddwch chwi velly a bod iddo mor greulon
952] ac ystyn i hoedl ni chlowch ar ych kalonn
953] y neb sy mor onest mewn rhinweddol veddyliau
954] mwy nac o vudredd ne daiog anwydau
955] Os velly i byddwch
956] ni wnaiff ych pryd a ch tegwch
957] iawn am greulonder
958] ymgynghorwch mew\n/ amser./
[td. 77]
959] Och i r drudvawr vaen sydd heb arno rinwedd
960] och hevyd i r llysiewyn ni ddwc ffrwyth o r diwedd
961] och i r glendid a vytho anrhigaroc ac angall
962] ac och i r dyn a sathro dan i draed un arall
963] Chwchwi yn helaeth
964] mewn glendid naturiaeth
965] och och i ch glendyd
966] os dygwch i vowyd./
967] Delltwch nad ydwyf arnoch yn damuno
968] mewn dim anonestrwydd ych rhwymo chwi iddo
969] ond bod mor drugaroc ar ych gair a ch meddwl
970] ac achyb i einioes, val dyna y kwb\w/l
971] Trwy vod i hoedel
972] a i iechyd mewn gavel
973] mae yn dec ych anrhec
974] nis damunwn i ychwanec
[Cressyd]
[td. 78]
975] O vy ewyrth ir oeddwn i erioed yn koelio
976] pes biasswn trwy vy anap wedi digwyddo
977] i garu [Troelus, Achilles ne Ector]
978] na byessych i unic drugaroc o ch kyngor
979] Eythr vy rhegu
980] trwy gwbwl wrthnebu
981] ni wyddis i bwy koelir
982] yn y byd anghowir
[td. 89]
[Pandar]
983] Edrych pwy yma sydd i th weled
984] nid y neb sydd achos o th hir gaethiwed
985] mae [Cressyd] mewn goval a thithe mewn meddylie
986] Duw na bech ych deuwedd i gwyno yn yr unlle
[Troelus]
987] O Pandar vy anwylyd
988] na saf rhyngof a [Chressyd]

[td. 90]

989] ar linie gad ym ddyfod
990] i wneuthur vy uvudod.
[Cressyd]
991] Da yw/r/ byd os anwylvab brenin Assia
992] aiff ar linie i verch ymddivad o [Droea]
[Troelus]
993] Yr anwylferch o [Gressyd] drugaroc
994] trugaredd, trugaredd i wylofys varchoc
[td. 91]
[Cressyd]
995] A vo trigaroc unwaith
996] a gaiff drigaredd eilwaith
997] a drigarha wrth weiniaid
998] trigaredd Duw i w enaid.
[Troelus]
999] Y peth a ch trefnodd yma y m kysuro
1000] yr un peth a genhiada i chwi vyngwrando
1001] a deallt y pethau fy hir yn guddiedic
1002] a rhoddi ym unwaith olwc karedic

[td. 92]

1003] A bod honoch vodlon
1004] i wir wllys kalon
1005] er gofal er advyd
1006] i ch gwasanaeth vynghymryd./
1007] Val y m kyfion arglwyddes a m beunydd gyrchfa
1008] trwy gwbwl o m synwyr a m uvudddod i r eitha
1009] a chaffel kyfiownder y modd i rhyglydda
1010] y da am y gore y drwc am y gwaetha
1011] A gwneuthur o ch mowredd
1012] im kimin trugaredd
1013] a thrwy vy nymuniad
1014] y ngorchymyn yn wastad
1015] A minne i vod i chwi yn ostyngedic ddidifar
1016] i ch gwasneuthu beunydd fal kyfrinachwr dioddef\gar/
1017] bob dydd bigilydd yn chwanegy
1018] vymhoen a m wllys yn ych gwasneuthu
1019] Er vy mod yn gwybod
1020] i dygaf hir nychdod

[td. 93]

1021] gorchmynna y ngwasanaeth
1022] i ch unig veistrolaeth
[Pandar]
1023] Nid yw hynn [Cressyd] anghyfreithlon ddymuniad
1024] na chwaith anrhesymol, i ch gwasneuthu trwy gariad
1025] myn y dydd da o enedigaeth [Iubitar]
1026] pe bawn dduw gwnawn hyn i chwi yn ydifar
1027] Chwchwi ych hun yn gweled
1028] i drymder a i gaethiwed
1029] ac er hynn yn gwrthnebu
1030] i gymryd i ch gwasneuthu./
[Cressyd]
[td. 94]
1031] O Pandar mae etto i m kof vynediad [Calcas]
1032] mae etto y m kof pwy amddiffynnodd vy urddas
1033] oni bai [Hector] a i rowiowgrwydd [T: rowiowrwydd]
1034] merch a vyasswn i wedi tramgwydd
1035] Gwsanaeth neb pei mynnwn
1036] i wasneuthy vo a ddylwn
1037] trwy gadw ohono vy urddas
1038] kroesso wrth i gymdeithas./
1039] Damuno ir wyf arnoch er mwyn y gwir arglwydd
1040] ac er anrhydedd y gwirionedd a boneddigeiddrwydd
1041] vod hynn yn tyfu heb ddichellgar veddylie
1042] a ch wllys chwi i mi val y mae vy wllys i i \chwithe/

[td. 95]

1043] Gwna gwbwl o m gallu
1044] beunydd i ch llawenychu
1045] trwy na bo arwydd
1046] o ddim anonestrwydd./
1047] Er hyn i gyd rwy/n/ ych rhybydd chwi
1048] er ych bod yn anwylvab i vrenin [Priami]
1049] na veddyliwch allu vod arna vi/n/ rhyolwr
1050] mewn kariad yn amgenach nac a berthyn i was\naethwr/
1051] Hawdd yw gennym ddigio
1052] o kellweirir ddim a n briwo
1053] ych taledigaeth chwi a vydd
1054] val i bytho ych rhyglydd./
1055] O hynn allan vynghowir varchog dedwydd
1056] trowch heibio drymder kowleidiwch lawenydd
1057] mewn hynn o obaith ych hunan ymsikerhewch
1058] i gwna vi y ngore ar droi hynn i ddivyrrwch
1059] Am bob trymder a chystydd
1060] e ddaw bellach lywenydd

[td. 96]

1061] kroesso wrth wamal naturieth
1062] mal gwasnaethwr y m gwsanaeth
[Pandar]
1063] Y molianys Dduwie m\e/wn uchelder llawenychwch
1064] yr anrhydeddys bobloedd ar y ddaiar gwnewch ddivyrrwch
1065] tidi  [Fenws] a th unmab diedliw
1066] gwnewch i n mysc ddydd gwyl o r dydd heddiw
1067] Pes gwnem i a ddylem
1068] yr holl glyche a genem
1069] am hynn o ryfeddod
1070] a ddigwyddodd yn barod
[td. 97]
1071] Vy nygosa arglwydd a m anwyl vrawd kyfion
1072] vo wyr duw a chwithe vaint a ddygym o ofalon
1073] pan welais chwchwi yn hir nychu mewn kariad
1074] a thrymder govalon yn chwanegu/n/ wastad
1075] Rhois vy mryd yn gwbwl
1076] ar esmwythau ych meddwl
1077] a throi ych tristwch
1078] i hynn o ddivyrrwch
1079] vyngwir dduw kyfion yn dyst ir wy yn dy alw
1080] nas gwneuthum i hynn er mwyn chwant ne elw
1081] ond yn unic er esmwythau dy bruddder a th gledi
1082] achos yr hwnn bethau bu dy einioes ar golli
1083] Er mwyn Duw yr owran
1084] kadw i henw yn ddiogan
1085] synhwyrol yw dy gymdeithas
1086] a chadw yn lân i hurddas./
1087] Da i gwyddost vod i henw da hi mor barchedic
1088] ymysc y bobl megis morwyn vendigedic

[td. 98]

1089] ni aned un dyn a wyr i hamau
1090] ne wyr ar honn unwaith veiau
1091] Kann och ym a erchais
1092] vy anwyl nith a dwyllais
1093] yr ewyrth y w anwylyd
1094] yn gwneuthur twyll a bradfyd
1095] Meddwl [Troelus] pa ddrygau vu ar gerdded
1096] am wneuthur bost o r kyffelib weithred
1097] a pha gam ddigwyddiad sydd beunydd yn di\gwyddo/
1098] o ddydd i ddydd am y weithred honno.
1099] Am hynn i doeth yn dduwiol
1100] y ddihareb ddwys synhwyrol
1101] kynta rhinwedd ydiw gwybod
1102] yr ail yw dal y tafod./
1103] O yr tafod rhy vynych yr wyt yn rhy helaeth
1104] pa sawl gwaith i gwnaethost i lawer arglwyddes \loywbleth/
1105] ddoedyd gwae vyvi o r diwrnod trist i m ganed
1106] ac i lawer morwyn ddwyn trymder trwch o i thynged

[td. 99]

1107] A r kwbl yn ddychymic
1108] o waith kalon wenwynic
1109] ni thal bostiwr ddim i garu
1110] ond y doeth a vedyr gelu./
1111] Bellach vy anwyl vrawd ni a syrthiwn i r achosion
1112] a chymer y th helpy a ddoedais o gynghorion
1113] kadw hynn yn ddirgel bydd lawen dy galon
1114] dros vy holl ddyddiau mi a vydda ytt yn ffyddlon
1115] Gobeithia dy yr hynn gore
1116] ar obaith dda mae gwrthie
1117] y pethau hynn sydd i ddowad
1118] val i mae dy ddamuniad./
[Troelus]
1119] Myn vyngwir Dduw kyfion ir wyf i yn tyngu

[td. 100]

1120] hwnn val i mynn yr hollvyd sy/n/ llyfodraethu
1121] os kelwydd a ddoeda [Achilles] a i waiwffon
1122] a bod ym vowyd tragwyddol a hyllt vynghalon
1123] Os byth ir addefa
1124] y dirgel chwedlau yma
1125] i un dyn bydol
1126] er koweth daiarol./
1127] Kynt i dygwn i vavolaeth drom boenedic
1128] trwy aros mewn karchar towyll kaeth ffyrnic
1129] mewn bryntni a phryved yn bwytta vynghalon
1130] ac yn gaeth garcharwr i greulondeb [Agamemnon]
1131] A hynn a dyngaf i
1132] yn yr holl eglwyssi
1133] ar yr allore
1134] i gwbwl o r Duwie
1135] Ir wyf yn deisyf arnat o wir wllys vynghalon
1136] na veddwl vod ynddo vi y vath veddylie gweigi\on/
1137] a thybied vod ynddod lawer o ddiflasrwydd

[td. 101]

1138] am wneuthur rhyngom hynn o gredicrwydd
1139] Nid yw chwaith [Gressyd]
1140] hanner mor ynvyd
1141] ac i meddylie
1142] amgenach na r gore./
1143] Y neb a elo i r chwant i r aur rhuddgoch
1144] i r un negessau gelwch hwnn val i mynnoch
1145] y peth a wnaethost mae/n/ tyfu o voneddigeidd\rwydd/
1146] o drugaredd kymdeithas a chredicrwydd
1147] Vo ddowaid y dysgedic
1148] nid oes koel i bethau tebic
1149] mae llawer mewn naturieth
1150] rhwng pethau tebic o ragorieth./
[CRESSYD]
[td. 102]
1151] O dduw pa beth yw/r/ glendid bydol
1152] hwnn mae dysc ar gam yn i alw yn beth dedwddol
1153] kymysc yw a llawer o chwerwder beunydd
1154] yn llawn ofer anwadalaidd lywenydd./
1155] Od oes lawenydd
1156] pwy heddiw a wyr i ddeunydd
1157] oes a wyr yn wastadol
1158] oddiwrth lawenydd bydol
1159] O yr vrau olwyn i lawenychu dyn yn anwadal
1160] i bara ddyn bynnac i bych di yn arddal
1161] naill ai vo a wyr oddi wrth dy lawenydd darfodedic
1162] ai nis gwyr ddim oddi wrth dy gylennic
1163] Os gwyr i mae yn gelwydd

[td. 103]

1164] mor anwadal yw/r/ llawenydd
1165] sydd yn tyfu o i ystyriaeth
1166] o dywyllwc anwybodaeth./
1167] O gwyddys vod llawenydd a thramgwyddiad diffygiol
1168] y modd y mae yr holl bethau daiarol
1169] am bob gwaith i bo yn ofnus yn i veddwl i golli
1170] dros hynny o amser i bydd sikir o i veddiannu
1171] Nis gall un dyn wneuthur deunydd
1172] ar dwyllodrus lawenydd
1173] wrth i gadw mae/n/ ovalys
1174] wrth i golli mae/n/ beryglys./
1175] Beth a all yr Hedydd truan i wneuthur
1176] pan vo yngrhafank y gwalchaidd eryr
1177] beth all morwyn wann ond ochain
1178] pan vo kryfdwr mawr y w harwain
1179] Kynn sikred ac y m ganed
1180] mae/n/ rhaid ymroi i dynged

[td. 104]

1181] a th dynged titheu [Cressyd]
1182] ydiw dwyn y govalvyd./
[Cressyd neu Pandar] ar hyn yn myned ymaith:,
a [Throelus] yn dyfod i mewn wrtho ei
hvnan./

[Troelus]
1183] O digwyddodd ar vyngenedigaeth y vwynaidd [Fenus]
1184] drwc edrychiad o [Fars] neu o [Satwrnus]
1185] ne nad oeddyt ti yn yr amser hwnn yn rheoli
1186] ar dy dad damuna droi heibio vy nrigioni.
1187] O [Fenws] vwythys

[td. 105]

1188] bydd i mi yn gysyrys
1189] er y kariad ffyddlon
1190] a ddygaist i [Adon]
1191] O [Iou] er mwyn y kariad i [Europa] a ddygaist
1192] er mwyn honn yn rhith tarw di a mrithiaist
1193] tithau [Mars] helpia o nerth dy arfau gwaedlyd
1194] er mwyn kariad [Cipria] honn vy ytt anwylyd
1195] O [Phebus] er mwyn [Daphne]
1196] bydd ddaionus i minne
1197] honn yn wir a ofnodd
1198] a rhwng y rhisgl a r prenn [T: penn] a mguddiodd
1199] O [Mercuri] er mwyn kariad ar ddyn dirion
1200] achos honn bu [Pallas] wrth [Aglauros] yn ddigllon
1201] moes ym help [Diane] arnat /r/wy/n/ damuno
1202] n ad i hynn o siwrne yn over vyned heibio
1203] Chwithe y tair chwioredd hevyd
1204] sydd yn tynnu ede/r/ bowyd
1205] moeswch ym ych help yn amser
1206] n edwch hynn o siwrnai yn ofer
[td. 106]
[Pandar]
1207] Kyffelib ir melys yr owran yn velysach ddywad [corr. from: ddyfod]
1208] o herwydd hir chwerwder a byrhadd yn wastad
1209] o bruddder i lawenydd mawr a syrthiodd
1210] ir pan i aned y vath lywenydd nis digwyddodd
1211] Er Duw ir wyf yn damuno
1212] ar bob morwyn lan vyngwrando
1213] ac n adawed yn ymddifad
1214] i ddyn truan varw o i chariad./
[td. 107]
1215] Gwelais ar ol boregwaith pruddaidd niwloc
1216] yn kalyn byrnhawngwaith eglur gwressoc
1217] ac ar ol byrddydd Gaiaf blin glybyroc
1218] yn dyvod hirddydd glanmai yn dessoc
1219] Ar ol pruddder a thristwch
1220] i daw yr holl ddivyrwch
1221] ac ar ol kavodau heleth
1222] yn siwr i daw gorchafieth
1223] Amhosibl y m tafod ally yn iawn dreuthu
1224] y divyrrwch [T: divyrrwc] a r llawenydd y sydd o bob ty
1225] siarad ir wy ar vy amkan chwedlau diniwed
1226] y neb a vu yn y vath wledd ohoni barned
1227] Ir wyf yn ervyn ac yn erchi
1228] ar gael o rai rann o m gweddi
1229] na chyvervydd neb a garo
1230] a bargen byth waeth no honno./
1231] O noswaith ddivyrr hir i bued i th ymovyn
1232] llwyr y dygaist ddivyrrwch mawr i th galyn

[td. 108]

1233] llawer gwas glan a roe i hoedl mewn tristwch
1234] er [T: or] kael dwy awr o r vath ddivyrrwch
1235] Os mawr y byd a i gwmpas
1236] dau kimin yw dy urddas
1237] os mawr iawn yw/r/ mynydd
1238] dau kimin yw/r/ llywenydd
1239] O v arglwydd allei ddrewiant chwanoc kenvi\gennys/
1240] a vai/n/ goganu kariad ac o gariad yn ddibrys
1241] gael noswaith ddigwyddiad o lywenydd perffaith \hyvryd/
1242] val yr owran i digwyddodd i [Droelus] a [Chressyd]
1243] Yn wir yr wyf vi yn kredy
1244] a m kredinieth i sydd velly
1245] y vath ddigwyddiad arwydd
1246] i vydredd nis gall ddigwydd
1247] Duw a drefno i bob budredd siaradys anynad
1248] a vo/n/ greulon yn dirmygu ufydd wasaneth kariad
1249] klystiau hirion [Midas] anferth didlws
1250] ac anavys ddychwant y brenin [Crassws]

[td. 109]

1251] I ddyscu uddyn gydnabod
1252] mae ynhwy i hunain sydd mewn pechod
1253] a bod y kariad ddynion
1254] a i buchedd yn dda ddigon
1255] Chwi a glowsoch o r noswaith ddifyrr ddigwyddiad
1256] rhaid ywch glowed peth o r trwm ymadawiad
1257] medd doeth ni all yr un peth barhau/n/ wastad
1258] pob peth sydd a dechre rhaid iddo gael diweddiad
1259] Y noswaith a blygeiniodd
1260] a r plygain yn ddydd a mrithiodd
1261] a r pethau yn hynn a ddigwyddodd
1262] dallted y sawl a garodd.
1263] Pan ddoeth y kelioc astrologer y kyffredyn
1264] dan guro y esgyll a rhybydd vod y nos ar dervyn
1265] a r seren Luwsiferr kennad y gloywddydd yn kody
1266] yn y deau, a i phelydr dros yr hollvyd yn llywyrchy
1267] Honn i r neb adweynir
1268] ffortuwna maior i gelwir

[td. 110]

1269] yno i doede [Cressyd]
1270] wrth [Droelus] i anwylyd
[Cressyd]
1271] O v enaid yn vynghalonn vynghoel a m holl \divyrrwch/
1272] och y r amser y m ganed i ddigwyddo ym y vath drist\wch/
1273] pan allo un boregwaith yn dosparthu ni oddyma
1274] bellach rhaid yw madel ne vo ddarfu amdana
1275] O noswaith pan nas byddi
1276] yn gyd heb ddarfod i mi
1277] ac i buost i [Almena] vwythys
1278] pan oedd [Iau] gan i ystlys
1279] O towyllnos vo th wnaed yn hud dros loywddydd pe\r/ffaith
1280] ar amserau a th hagr alarwisc ddiffaith
1281] a thros dy amser mae pob peth y w esmwythdra mewn \bwriad/
1282] dynion ac aniveiliaid yn hawdd all achwyn arnad
1283] Y dydd yn rhoi travel yma
1284] tithe r nos yn rhoddi esmwythdra
1285] tydi yr owran o lawer
1286] a ffoist yn gynt na th amser
[td. 111]
1287] [Troelus] tostur eirie [Cressyd] pan glowodd
1288] heilltion ddagre ar hyd i ruddie a ollyngodd
1289] megis yn rhyveddu o r vath lywenydd a difyrrwch
1290] mor ddisymwth yn dowad y kyfriw drymder a thristwch
1291] Ychenaid trwm a rodde
1292] a r geiriau hynn a ddoede
1293] ow [Cressyd] vy anwylddyn
1294] aeth y byd i gyd yn v erbyn
1295] O kreulon ddiwrnod melltigedic i lywenydd hyfryd
1296] lleidr y nos a lleidr kariad wyd hevyd
1297] o kenvigennus ddiw\r/nod melltigedic ddyfodiad
1298] o vewn kaerev [Troea] heb unwaith yrru am \danad/
1299] Pa achos ir wyt yn ysbienna
1300] a gollaist ddim ffordd yma
1301] Duw a wnel i ti golli
1302] dy lewyrch a th oleuni
1303] Och beth a wnaeth kariad ddynion yn dy erbyn
1304] pan wyt bob amser mor genfigennus uddyn./

[td. 112]

1305] rhwystraist lawer glanddyn trwy dy waith yn \ysbienna/
1306] ni chan aros mewn un lle poene uffern a th ddi\vetha/
1307] Pa achos ir wyt yn kynnic
1308] dy lewyrch i ni i venthic
1309] gwerth i r rhai ni th amau
1310] sydd yn kerfio y man bethau./
1311] O [Teitan] goganus i bob glanddyn dy weled
1312] pan ollyngyd oddi wrth dy ystlys [Aurora] kyn gyn\ted/
1313] i darddu ymaith y kredigol ddynion
1314] ac i vod ar wasgar yn dwyn hiraeth kalonn
1315] Am dy brysyrdeb yn kodi
1316] dydd drwc digwyddodd i ni
1317] yn lle dydd da a mowredd
1318] dydd drwc vo i chwi ych deuwedd
[Troelus]
[td. 113]
1319] O Kressyd beth bellach a wnaf gan hiraethus gariad
1320] yr owran mae/r/ amser o r trwm ymadawiad
1321] hir vyw nis gallaf yn y vath drymder
1322] oes byth ym obaith ond arwain pryddder
1323] Nid oes vodd nas daw hiraeth
1324] arna vi yn ddigon helaeth
1325] pen wy yr owran yn ymwrando
1326] a hiraeth kynn ymado
1327] Yn wir v'arglwyddes loyw eurbleth
1328] hynn pes gwyddwn yn ddiweinieth
1329] vod ych uvudd was a ch [T: ac] marchoc kowir
1330] wedi i ossod yn ych meddwl mor sikir
1331] ac Ac ydd ych chwi v'arglwyddes

[td. 114]

1332] yn vy meddwl i a m mynwes
1333] digwyn yw genny ymarfer
1334] a hiraeth trwm a phryddder
Kressyda./
1335] O kowir galonn a chwbwl o m ymddiried
1336] mae/r/ chware hwn kynn belled wedi myned
1337] val i kaiff yn gynta yr Haul syrthio i lawr o r wybren
1338] a r gwalchaidd eryr ymgymharu a r glomen
1339] a phob kraic ysmudo
1340] o r tir a r vann i bytho
1341] kynn darffo i Droelus symyd
1342] o gowir kalonn Cressyd
[td. 115]
Kressyd yn ymadel a Pandar a
Pandar yn dyfod at Troelus

Troelus  a Pandar./
1343] O kydymaith o r kymdeithion y gore i drugaredd
1344] a vu ermoed ac a vydd byth mewn gwirionedd
1345] vy meddwl i a ddygaist i esmwythtra nevol
1346] o Fflegeton y tanllyd afon uffernol
1347] Pes gallwn i roddy
1348] vy einioes i th wasneuthy
1349] ni vydde hynn y w wneuthyd
1350] ddim wrth a ryglyddyd./
[td. 116]
Pandar./
1351] vyngwir gedymaith erddot ti ddim pes gwnaethwn
1352] vo wyr Duw mae velly y mynnwn
1353] o r geiriau a ddoetwy na chymer ddic na chystydd
1354] gochel i gyd hynn sydd o aflywenydd
1355] Yr owran mae dy dyedd
1356] at lywenydd a mowredd
1357] na bych dy hunan itti
1358] yn achos o ddrygioni
1359] Gwaethaf yw hynn o holl anffortun a drigioni
1360] bod unwaith yn oludoc a syrthio mewn tylodi
1361] mae hwn yn synhwyrol a gatwo i elw
1362] mawrhad yw kael twrnda mwy mawrhad i gadw

[td. 117]

1363] Yn rhy ddiofal na vyddwch
1364] er bod yr hin mewn tawelwch
1365] rheittia yw kymryd ordor
1366] pan vo yr yd yn ysgubor
1367] Od wyd yn esmwyth dal dy hun o gaethiwed
1368] kynn sikred a bod pob tan yn goch i \w/ weled
1369] mae mwy dichell i gadw peth na i ynnyll
1370] llawenydd bydol sy ynglyn ar linin kandryll
1371] Mae/n/ ddigon hawdd provi
1372] rhac mynyched i mae/n/ torri
1373] rhac torri hwnn mewn adwyth
1374] rhaid y w gymryd yn esmwyth./
[Troelus]
1375] Kariad mae ytt ar dir a mor reoly
1376] kariad mae ytt orchymyn y nevoedd obry
1377] kariad mae ytt rydid mawr a gollyngdod
1378] ow kariad i ti mae/r/ holl uvudddod
1379] Dydi kariad sy/n/ klymu
1380] pob kyfraith a chwmpeiny

[td. 118]

1381] kwlwm hynn o gytundeb
1382] rhac dyvod byth orthwyneb
1383] Kariad i r byd mae/n/ dwyn karedicrwydd
1384] i bob peth yn i ryfogaeth i mae/n/ digwydd
1385] mae hwnn yn naturiol i r pedwar deunydd
1386] y rhain sy wrthnebys bob un y w gilydd
1387] Y lleuad sydd dros noswaith
1388] yr Haul dros loywddydd perffaith
1389] pob un a i dyfodiad
1390] o achos rhinwedd kariad
1391] Hwnn i r mor er maint yw trwst i donne
1392] sy/n/ gwneuthur iddo gydnabod a i derfyne
1393] hwnn sy/n/ dwyn avonydd a phrydiau digwyddiad
1394] i ffrwythau tiroedd a meilliondir gwastad
1395] howsa peth i hepkor
1396] bob amser ydiw kyngor
1397] anhowsa peth yn wastad
1398] y w hepkor ydiw kariad./
[td. 119]
1399] Ervyn yt arglwydd o th drugaredd yn enwedic
1400] roddi rhwym ar gariad a chwlwm karedic
1401] a phlanny yn i kalonnau hir kytundeb
1402] lle bo unwaith gariad na bo byth anghowirdeb
1403] A thyfu o gariad ffyddlon
1404] a i gwreiddin yn y galon
1405] na bo achos uddyn dybied
1406] byth o anghyredic weithred./
Ac fal hynn y terfyna y rann
yma o r llyfr hwnn die merchur
y /14:/ dydd o fis Chwefror [T: Cwefror] yn
y vlwyddyn [T: vlwyddy] o oedran Krist /1613/
[td. 120]

Yn yr
amser yma
y digwyddodd
i Groegwyr
wrth fod yn
wastadol
yn ymladd
tann wallie Troea ddala Antenor
un o arg\l/wyddi [T: arglwydi] Troea yn garcha=
rwr: yn hynn fo godes hiraeth
mawr ar Galkas am ei ferch
Kressyd ac ofn rhac dywod tram=
gwydd i r dref Troya mewn am=
ser disymwth ac yn hynn kolli ei ferch
yfo a syrthies ar ei linie gar bronn
Agamemnon ac eraill o frenhinoedd
[td. 121]

Groec i ddeissyf kael Antenor i w
roddi yn gyfnewid am Gressyd
ac a ddangosses yr ewyllys [T: ewylys] ma=
wr a dduc tu ac attunt fal y ka=
fodd ei ddamuniad, ar hynn Di=
omedes a yrwyd i Droeaf i
edrych a fydde brenin Priaf
fodlon i r gyfnewid yr hwnn
a gytunodd iddi./ Diomedes sydd
yn dwyn Antenor i Droya ac yn
dwyn oddi yno Gressyd: mae
byd mawr yr owran ar Droelus
rhac gorfod ymadel: yn y di=
waethaf fo a syrthiodd ar gy=
tundeb i Gressyd golli y ddecfed
nos oddi wrth y Groecwyr a
dyfod i Droya./

Ac ar hynn y mae y .4. llyfr
yn kerdded./
[td. 122]


Rhag ymadrodd y pedwerydd llyfyr.

1407] Tydi loywbryd arglwyddes unverch Diane i th varned
1408] dy un mab dall ysgelloc Syr Kupid gwrandawed
1409] Chwithe chwiorydd naw sy/n/ aros yn Helicon
1410] y mynydd Pernass\us/ klowch chwithe v'achwynion
1411] Vo ddarfu i chwi hyd yma vynghyvarwyddo kynn \belled/
1412] onis kyfrwyddwch vi yrowran yn bellach nis medra \vyned/
1413] I ddangos a ddigwyddodd i Dro\e/lus o i wasanaeth
1414] sydd bellach o hynn allan yn myned waethwaeth
1415] Diolched i Ffortyn ychydic a barhaodd y llawenydd yna
1416] honn sydd vwy twyllodrys pen dybir i bod gowira

[td. 123]

1417] Ar y naill nis mynn edrych ac i r llall hi wnaiff groesso
1418] mae/n/ chwerthin ar Ddiomedes ac ar Droelus yn kuchio
1419] Gwae vi ddyvod arna dreuthu yr owran gorthwyneb
1420] merch mor lan a Chressyd a dangos i \h/anghowirdeb
1421] Gwell oedd gennyf ddoedyd o ffyddlondeb Alceste
1422] ne o vuchedd teilwng brenhines Penelope
1423] O chwchwi Herines tair merched y towllnos
1424] sy/n/ achwyn yn dragwyddol ac mewn penyd yn aros
1425] Megera // Alecto a hevyd Tisiffone
1426] hebryngwch tros unawr ych pryddder i minne
1427] Tithe Mars rhyfelwr kreulon a thad Quireinus
1428] moes dy help i orffen o Gressyd a Throelus./
[td. 124]
Kalkas  wrth y Groegwyr/
1429] Gwybyddwch v arglwyddi mae Troian yw y ngenedigaeth
1430] gwybyddwch mae ymfi a ddyg i chwi gynta orchafieth
1431] gwybyddwch mae ymvi yw/r/ arglwydd Calcas
1432] yn ych holl vlinder a wnaeth i chwi urddas
1433] Mi a vum yn proffwydo
1434] bob amser i ch kysuro
1435] i dinystrych chwi a rhyfel
1436] tref Droya kynn ymadel
[td. 125]
1437] Doythym vy hun attoch mewn malais
1438] i roddi i chwi vy holl gyngor a m dyvais
1439] heb edrych unwaith am ddim ar a wyddoch
1440] ond rhoddi i gyd v ymddiried ynddoch
1441] Y kwbwl i gyd a gollais
1442] o vewn Troya ar a veddais:
1443] digwyn gennyf trwy veddwl
1444] er ych mwyn chwi golli/r/ kwbwl
1445] Ond unverch honn yn wirion gartref a edewais
1446] (pan gollais i o Droya) yn i gwely yn ddivalais
1447] annaturiol dad a chreulon iddi oeddwn
1448] honn gyda mi yn i hunkrys nas dygasswn
1449] Gan hiraeth a govalon
1450] a hir ddygais i m kalonn
1451] nis gallaf vy arglwyddi
1452] yr owran mo r byw hebddi./
1453] Pan vum yn aberthu i Apolo ddiwaetha
1454] o r rhyfel govynnais a i atteb oedd hynn yma

[td. 126]

1455] vod y dialedd yn agos ar ddigwyddo iddi
1456] hynn a wnn hevyd trwy reol Astronomi
1457] I bydd tân a gwreichion
1458] dros Droya yn greulon
1459] a r dialedd hynn sydd agos
1460] kynn penn y nawed wythnos
1461] Hevyd mae Neptun a Ffebus y duwie
1462] y rhain a wnaeth o bobty Troya y kaere
1463] yn ddigllon iawn wrth genedl Droya
1464] oblegid hynn bydd haws i divetha
1465] O herwydd nas telyn
1466] i rhain y pethe a ddylyn
1467] kaere honn a losgir
1468] a i phobl a ddistrowir
1469] Llawer yr owran o garcharwyr a ddalied
1470] o r Troian\s/ mae/r/ rhain mewn mawr gaethiwed
1471] pes kawn un o r rhain yma i gyfnewyd
1472] a brenin Priaf am vy unverch Kressyd.

[td. 127]

1473] Ydolwc i mi gaffael
1474] un o r rhain yn vyngafel
1475] a disyf kael Antenor
1476] hwnn nid hawdd mo i hepkor./
Agamemnon  wrth Ddiomedes./
1477] Diomedes i Droe at vrenin Priaf kerddwch;
1478] disyvwch arno roddi un tair wythnos o heddwch
1479] val i gallwn nine yn karcharwyr gyfnewyd
1480] ni a rown uddyn Antenor er kael Kressyd
1481] Llai o amser nis gwasnaetha
1482] trwm vu/r/ ymladd diwaetha
1483] i venyginiaethu y rhai a vriwyd
1484] ac i gladdu [corr. from: gladdw] y rhai a laddwyd./
[td. 128]
Diomedes  ar hynn yn myned
at y Troiaid ac yn doedyd
fal hynn./

1485] Anrydeddus Priaf mae/n/ dy annerch Agamemnon:
1486] mae/n/ disyf amser i gladdu a meneginiaethu i ddynion
1487] mae hevyd yn vodlon am Antenor i gefnewyd
1488] am unverch arglwydd Kalcas hon ydiw Kresyd
1489] Os bodlon i r heddwch
1490] yr owran i doedwch
1491] ac i r gyfnewyd
1492] am Antenor roi Kressyd
Yr owran yr oedd Priaf yn
eiste ar y senedd

[td. 129]
Ector./
1493] Diomedes mae/n/ rhyvedd gennyf ych damyniad
1494] am Antenor roi Kressyd yn gyfnewidiad
1495] karcharwr yw Antenor karcharwr a gewch amdano:
1496] rhydd yw Kressyd nid iawn mo r gyfnewid honno
1497] Kamgymryd ych kynhaia
1498] nid arfer Groec sydd yma
1499] yn rhef Droia nis gweled
1500] ermoed werthu merched./
Eneas./
[td. 130]
1501] Peidiwch Hector na sevwch yn hynn yn ddibrys
1502] i wrthod marchoc gwrol kynghorys
1503] yn gyfnewid am wirion vorwyn ddimadverth
1504] a ninne ac eisie gwyr arnom yn yn trafferth
1505] Priaf yn brenin reiol
1506] na vyddwch ansynhwyrol
1507] yn meddwl ni a n kyngor
1508] i chwi ddewis Antenor
Priaf./
1509] Ni a glowsom Diomedes ddisyviad Agamemnon./

[td. 131]

1510] i gyflowni hynn o i wyllys ir ydym yn vodlon
1511] (a thrwy rym y Senedd honn a i chyngor)
1512] yn kyfnewidio a chwi Kressyd am Antenor
1513] A phan ddygoch yma
1514] Antenor i Droya./
1515] chwithe gewch Cressyd
1516] hwnn yw yn addewyd
Ir oedd Troelus yn y senedd honn i hv=
nan a heb lyfasv doedyd dim yna y
doede wrtho i hvnan.

Troelus./
1517] O ffortyn anffortunys beth yr owran a th gyffrodd
1518] beth a wneuthym yn dy
[td. 132]
erbyn nac o m bodd nac o m anvodd
1519] pa vodd i gellid vy somi rhac pechodrwydd
1520] oes dim trugaredd ynot na gonestrwydd
1521] Os klowi arnat hynn yma
1522] ddwyn Kressyd oddi arna
1523] anrhigaroc a chreulon
1524] ydyw meddwl dy galon./
1525] Oni ddarfu yn dy anrhydeddu hyd yn hynn o m bowyd
1526] yn vwy no r holl ddywie eraill i gyd
1527] paham ir wyt yn yngholledy o m holl d\d/ivyrrwch
1528] O Troelus pa vodd i th elwir bellach ond tristwch
1529] Pawb a th eilw di yn vydredd
1530] wedi kolli dy anrhydedd
1531] nes kolli ytt dy vowyd
1532] nis kyll trymder trwm am Gressyd
1533] O ffortun od wyt yn dwyn i mi genfigen
1534] o ran vy mod yn dwyn vy myd yn llawen
1535] dwyn einioes y brenin a m tad a ellyd

[td. 133]

1536] dwyn enioes  y mrodyr a m enioes inne hevyd
1537] Sy/n/ trwblio yr owran
1538] y byd i gyd a i gwynvan
1539] am vyrvolaeth yn nychu
1540] a marw yn iawn heb vedru./
1541] O Kressyd pes biasswn i heb dy weled
1542] ffortyn nis gallase imi mo r niwed
1543] trwy/r/ golwc hwnn i kafodd arna vantais
1544] yr owan vy niveddiannu o r vwya a gerais
1545] Ai gorchafieth gennyd
1546] nychu gwann am i vowyd
1547] gad i ffordd hynn yma
1548] a gwna i mi dy eitha./
1549] O arglwydd: o kariad: o yngwir Dduw inau
1550] a wyddost drymder kalonn a thrymder meddyliau
1551] beth a wnaf y m pruddder a m kaethiwed
1552] ai ymadel a Chressyd a brynnais kynn ddrudted .
1553] Kymerwch drugaredd
1554] ar anffortunys vuchedd./

[td. 134]

1555] hir aros nis gallaf:
1556] yn y trwm veddylie ymaf./
1557] Onid ef mi a wnaf y peth a allaf i wneuthud
1558] byw/n/ unic mewn pryddder a chreulon benyd
1559] achwyn vy hunan ar yr anffortunys ddigwyddiad
1560] lle ni ddaw na glaw na haul na lleuad
1561] Vy niwedd a vydd amlwc
1562] val Edippe mewn tywllwc
1563] dwyn pryddder yn vy mowyd
1564] a marw o r diwedd mewn adfyd
1565] O ysbryd dyn sy/n/ tramwy i vynu ac i wared
1566] paham ir wyt yn aros mewn hir gaethiwed
1567] o yr enaid sy/n/ nychu mewn nych o drymder
1568] does ymaith gad i r galon dorri mewn amser
1569] Bellach kalyn Kressyd
1570] dy arglwyddes a th anwylyd
1571] nid oes ytt drigva kyfion
1572] i aros yn y galon.
[td. 135]
1573] O yr trymion lygaid ermoed bu ych divyrrwch
1574] i edrych ar Gressyd i glendyd a i howddgarwch
1575] beth a wnewch bod yn anghysyrys i minnau
1576] ai sevyll am ddim i ollwng heilltion ddagrau
1577] Ewch ymaith trymion lygaid
1578] nid oes obaith i chwi amnaid
1579] nid oes mo r rhinwedd arnoch
1580] ych rhinwedd a gollasoch./
1581] O Kressyd Kressyd o arglwyddes anrhydeddus
1582] pwy ym a rydd unwaith un gair kysurus
1583] neb nid oes pan ddarffo i m kalonn dorry
1584] yn lle/r/ korff gad y m ysbryd dy wasneuthu.
1585] Y m korff anrhigaroc i buost
1586] anrhigaredd mawr a wnaethost
1587] o hynn allan Kressyd
1588] bydd drigaroc i m ysbryd
1589] Chwchwi gariadau sy/n/ aros ar dop yr olwyn beraidd
1590] duw a drefno i chwi ych kariadau/n/ dduraidd

[td. 136]

1591] fal y gallo bod ych bowyd mewn hir ddifyrrwch
1592] ar fy medd pen y deloch amdanafi meddyliwch
1593] A doedwch yn hwnn vedd
1594] mae/n/ kydymaith ni/n/ gorwedd
1595] i garu bu ei ddigwyddiad
1596] er nas rhyglyddodd gariad
1597] Och i r henddyn anheilwng kynn ei amser wedi ei eni
1598] och i r hên Ka\l/kas pa beth [T: bet] a ddarfod i ti
1599] yr owran yn Roegwr yn Droian ermoed i th weled
1600] O Calcas mewn amser drwc i mi i th aned./
1601] Gwae fi na chawn afael
1602] arnad Kalkas mewn kornel./
1603] mi a wnawn i ti na chyrchyd
1604] ymysc Groegwy\r/ mo Gressyd
Pandar./
[td. 137]
1605] Oes o fewn y byd un dyn ar a aned,
1606] a welodd i w oes ryfeddod kynn ddieithred [T: ddieieithred]:
1607] pwy all ochel y pethau a fynn fod
1608] fal dyma fal y mae /r/ byd yn dyfod
1609] Gwae a gwae i r undyn
1610] a roddo ei goel mewn Ffortun
1611] yr owran fo welir
1612] y drwc a r da a gyrchir./
1613] Dowaid ym Troelus paham yr wyt kyn ynfyted
1614] ac ymroi dy hunan i drymder a chaethiwed
1615] di a gefaist dy ewyllys arni yn gwbwl
1616] fo a ddyle hynn esmwythau dy feddwl
1617] Abyl vydde hynny
1618] i rywun a fydde yn karu./

[td. 138]

1619] heb gael ond golwc tirion
1620] nac ermoed mo 'wllys kalon./
1621] Hefyd hynn a wyddost yn dda ddigon
1622] fod o fewn y dref ymaf arglwyddesseu gwchion
1623] a chynn laned mewn pryd a glendyd
1624] ac y gallef merch gyrheuddyd
1625] Mae rhai o r rhain kyn llywened
1626] am gael oddyma ei gwared
1627] os kolli honn yn angall
1628] di a ynilli [T: ynili] un arall./
1629] Ni ad Duw vod dyn bob amser yn llawenychu
1630] mewn un peth ac mewn dim ond hynny./
1631] un a fedr ganu arall ddownsio a chware
1632] mae honn yn lan mae/r/ llall yn dda ei chy\neddfe/
1633] Troelus na feddwl
1634] vod mewn un dyn y kwbwl [T: kubwl]
1635] pob un a vytho a rhinwedd
1636] a ddyle gael anrhydedd./
[td. 139]
1637] Beth a ddywaid Zansis ddysgedic ymddiddan
1638] vod kariad newydd yn gwthio/r/ hen allan
1639] achos newydd a fynn gyfraith newydd i w varny
1640] y tan yma mewn amser mae/n/ arferol a diffoddy
1641] Gen nad ydiw ond digwyddiad
1642] o lawenydd dyfodiad
1643] rhyw achosion a i dwc
1644] allan o gof allan o olwc./
Troelus./
1645] Kynt y kaiff marfolaeth allan o m kalon wthio
1646] y bywolieth a fu kyd mewn trymder yn trigo./

[td. 140]

1647] nac y kaiff Cressyd a m henaid byth ymadel;
1648] gida Proserpine y byddwn if mewn gafel./
1649] Achwyn y byddaf yno
1650] trwy ochain mawr ac wylo
1651] y modd y darfu i ninne
1652] glymu yn hunain yn yr unlle
Kressyd  ei hunan./
1653] Och i m kalyn os allan oddi yma rhaid ym fyned/
1654] anffortunys forwyn i ddwyn anffortun i th aned:/
1655] ai rhaid yt ymadel a Throelus gowir farchoc
1656] a byw ymysc dieithred anrhigaroc
1657] Och i r nos am dywyllu
1658] ac och i r dydd am lewyrchu

[td. 141]

1659] kan och a fytho i r weithred:
1660] sydd achos i mi i fyned
1661] Beth a wnaiff Troelus a b[e]th a wnaf inne
1662] pa fodd y byddwn vyw h[e]b vod yn yr unlle
1663] pwy bellach a i llawenycha ni cha fi aros
1664] o fy nhad Calcas tydi ydiw /r/ achos
1665] O argyve fy anwylfam
1666] gwaeth ym vuost na llysfam
1667] och i r awr och [T: oc] i r munyd
1668] pan i m dygost fi i r byd
1669] Ai i vyw mewn pruddder i r byd i m ganed
1670] os gwir hynn gwir ydiw fod tynged
1671] all pysc vyw heb ddwr yn yr afon Nilus
1672] pa [T: po] vodd y gall Cressyd fyw heb ei Throelus
1673] Ni all dim fyw wrth ddychwant
1674] heb gaffel i borthiant
1675] pob peth a fynn gynhelieth
1676] i ymborthi ei naturieth./
[td. 142]
Troelus ar hynn yn dyfod./
1677] Hynn a wnaf fi Troelus y dydd ir ymadawon
1678] arf lifed nis karria rhac dal fy mod yn greulon./
1679] onis lladd pruddder myfi y diwrnod hwnnw
1680] fy llinieth a wrthodaf i gaffael marw
1681] Kynn sikred ac y m ganed
1682] os oddi yma rhaid ym fyned
1683] hynn a vydd [T: vyd]  y nhynged
1684] modd y kaffoch chwithe glowed./
1685] A m dillad i Troelus a gaiff vod yn dduon
1686] yn arwydd vod Cressyd yn gowir ei chalon
1687] Meddyliwch am y geirieu pann ddigwydd yr achosion
1688] yno y kewch [T: kewc] wybod fy nghowirdeb ffyddlon./

[td. 143]

1689] A hynn a gofia i chwi
1690] fy ffyddlondeb a m kledi
1691] a r modd y darfu i Gressyd
1692] er eych mwyn golli ei bowyd./
1693] Y nghowir galon yn dragwyddol /r/wy/n/ ordeinio./
1694] i ti galyn ysbryd Troelus i gydgwyno
1695] er bod yn kyrff yn y ddaiar yn go\r/wedd yn llonydd
1696] yn ysbrydion a gydrodia rhyd y trugaroc feusydd
1697] Y rhain a elwir Eleisos
1698] nid oes dim poen yn aros
1699] lle mae Orffeus a i dreiglad
1700] efo Erudice ei gariad
1701] Fy ngwir galon a m gwir gowir anwylyd
1702] chwi a glowsoch fal y darfu am Antenor fy newyd
1703] nis gwn pa fodd y gellwch a hynn yma gytuno
1704] gollyngwch y ngwir galon ych pruddder yn ango.
1705] Yn ango gollyngwch finne
1706] os gwnewch chwi yr hynn gore

[td. 144]

1707] trwy ych bod yn wych bob amser:/
1708] nid oes gennyf am farw fatter./
Mae Pandar gida ynt wy
erbyn hynn./

t
1709] Tithe Pandar a vuost achos o lywenydd fwy nac unw\aith/
1710] yr owran ir wyt yn achos o bruddder eilwaith
1711] nis gwnn beth a ddoeda wrthyd am hynn
1712] ai bod yt groesso ai nad oes un gronyn
1713] Dy achos vu yr digwyddiad
1714] i mi i wasneuthu kariad
1715] hwn sy yn diwedd rhyngom
1716] mewn pruddder a gofalon
1717] Wyt kariad yn diweddu mewn trymder anianol
1718] fal y mae diweddiad pob llywenydd bydol
1719] Y neb nis kred y gall ddyfod i lywenydd trwm ddiwedd
1720] y\n/ fy muchedd edryched kaiff weled wirionedd
1721] Mae/n/ gas gennyf y [corr. from: vy]  nhynged,

[td. 145]

1722] yn melltigo yr awr i m ganed
1723] yn gwybod vod y nigwydd
1724] bob dydd yn waeth no i gilydd./
1725] Y neb sy \i m/ gweled mae/n/ gweled o r unwaith bruddder
1726] poyn, gofal, achwyn, kwynfan trwm a blinder
1727] nis dygym i genfigen na llid i ddyn truan
1728] drwc i neb nis gwn[e]ythym ond imi fy hunan
1729] Yn fy m[e]ddwl fo [dd]yle
1730] y nef [l]awio dagre
1731] ar da[g]re o drugaredd
1732] dros fy mhoen a m kreulon [T: keulon] vuchedd./
1733] O Myrra Myrra er myned dy ddagre gloywon
1734] drwy risgl y prenn o drymder a chledi kalon
1735] un dyn ermoed hyd yn hynn nis darfu ei eni
1736] all wybod munud oddi wrth y nghledi
1737] Wrthyd arglwydd /r/wy yn achwyn
1738] dy drugaredd i forwyn
1739] a bydd arglwydd trugaroc

[td. 146]

1740] i Droelus druan farchoc
ac ar hynn yma yn llesmei=
rio./
Troylus ai gleddef noeth yn ei
law yn ymkanu ei ladd ei hunan.

1741] O kreulon Iou krelonach ffortyn aflawen,
1742] lleddaist Kressyd a Throelus a th genfigen
1743] y kleddau hwnn a yrr fy ysbryd \if/ allan
1744] i th ddilin di Kressyd rhyd feusydd Elisian
1745] Yno y byddwn yn aros
1746] barnedigaeth brenin Minos
1747] gan vod ffortun mor grelon

[td. 147]

1748] a chariad eilwaith mor ddigllon
1749] Gann ddarfod amdanad myfi a r byd a mydawa
1750] i ba le bynnac yr elych dy ysbryd a gylyna
1751] ni chaiff kariadddyn am Droelus fyth ddoedyd
1752] nas llefys  rhac ofn marw g[yd]f[a]rw a Chressyd./
1753] Genn nas kem ni y[m]a aros
1754] gida ei gilidd i fyw [y]n agos
1755] dioddefwch y n eneidie
1756] yn dragwyddawl fyw yn yr unlle
1757] Iti Troya bum ynot vyw mewn dolur
1758] dithe Priaf a m holl gowir vrodur
1759] ac i tithe y mam yr wyf yn kanu/n/ iach heb \wybod/
1760] kroesso Atropos gwna/r/ elor imi/n/ barod
1761] Gwae a chann gwae nas gwyddyd
1762] y modd yr ydwyf yr owran Kressyd./
1763] a negossed kleddef kreulon
1764] er dy fwyn di at y nghalon./
[td. 148]
Mae Troelus yn amkanu syr
thio ar vlaen ei gleddeu ar hynn
mae Kressyd yn deffroi./

Kressyd
1765] O f anwylyd paham y tynnassoch eych kleddeu./
1766] pan vo y lliw yn kolli mae/r/ galon mewn dolurieu./
Troelus./
1767] Oni bai ddeffroi ohonoch \chwi/ kynn gynted
1768] y kleddef blaenllym yma a vuasse/n/  y ngwared./
Kressyd./
1769] Er bod yn vrenhines pes kowswn
1770] hyn yma nis mynasswn
1771] ar gwbwl pell ac agos.
1772] y mae yr haul yn ymddangos./
[td. 149]
1773] Fy ngwir galon chwi a wyddoch hynn yr owran
1774] o bydd un yn wastad yn ochain ac yn tuchan
1775] heb geissio rhyw ddyfais o i ddolur i w helpu
1776] nid yw hynn ond ffolineb mae/r/ boen yn chwanegu
1777] Genn yn bod wedi kyfarfod
1778] yn deuoedd yma yn barod
1779] mae/n/ fadws i ni ddechreu
1780] a gwneuthur y peth sydd oreu.
1781] Merch ydwyf a hynn a wyddoch yn ddigon [T: digon] da
1782] y peth a feddyliais ei wneuthur i chwi/r/ owran y doeda
1783] pes kydymgynghorem ni mewn modd ac amser
1784] nid rhaid i ni gymryd hanner hynn o bruddder
1785] Mae digon o gelfyddyd
1786] all helpu hynn o gaethvyd
1787] na chymrwch drwm feddylie
1788] fo ddaw hynn i gyd i r gore
1789] Oni wyddoch vod genn y nhad wllys mawr i m gweled
1790] yn u\n/ic rhac of\n/ fy mod y\n/ byw mewn kaethiwed

[td. 150]

1791] Mae/n/ meddwl fy mod yn byw yma yn ymddifad
1792] oblegid yr achos o i dwyllodrys fynediad
1793] Gwae fi Dduw nas gwydde
1794] y sut a r modd yr ydwy finne
1795] a daied fy myd yn Nhroea
1796] mi a wn nas gyrre byth amdana./
1797] Wrth fy nhad y doeda ddarfod i mi guddio ei goweth
1798] rhac llosci Troya a rhac ofn dynion diffeth
1799] ac na fedr neb ar a aned ond myfi ei kaffel
1800] Mae ynteu kynn chwanocked, a daf nis klyw yma\del/
1801] Atto fo pan ddelwy
1802] fo a goelia i gyd a ddoetwy
1803] Yn esgus kyrchu/r/ mwnws
1804] mi a ddo eilwaith attoch Tro\e/lus
1805] Mae/n/ anodd medd gwyr dyscedic [T: dyscegic] ffordd yma
1806] lenwi/r/ blaidd a chael y mollt yn gyfa
1807] hynny ydiw vod llawer un mor chwannoc
1808] ac y treulia swllt yn keissio/r/ geinioc

[td. 151]

1809] Mae henddyn yn anwedic
1810] mor chwannoc i r da benthic
1811] ac aur y gellid beunydd
1812] gerfio kalon y dyn kybydd./
Troelus./
1813] Mae yn anodd kloffi garr bronn kruppul heb ei ganfod
1814] mae kyfrwysdra Ka\l/kas bob amser mor barod:
1815] i dda bydol er bod gantho ormod [T: ormodd] dychwant
1816] mae hen gyfrwyddyd gentho a ddeallt somiant
1817] Chwi a glowssoch modd i doedan
1818] haws somi babi no gwrachan

[td. 152]

1819] anodd dallu llygaid Argos
1820] pette bawb yn helpio/r/ achos./
Kressyd./
1821] Mae rhai hefyd yn trafaelio ac yn siarad
1822] am dengnhefedd rhwng Troia a Groec yn wastad
1823] ac y rhoddir Helen adref a i holl goweth
1824] a phawb i ddyfod i w wlad ei hunan eilwaeth
1825] Pette ddim y n kyssuro
1826] ond hynn yma i w obeithio
1827] hynn yma a all ddyfod
1828] kynn penn y pedwar diwrnod
[td. 153]
Troelus./
1829] Beunydd  llid a chwanega wrth golli gwaed gwirion
1830] hynn yw naturieth rhyfel gwneuthur pawb yn greulon
1831] a hynn a obeithia [T: obeitia] lleidr i w grogi pan yr elo
1832] o tyrr y kebystr vod kyfraith yn ei safio
1833] Nis rhoddir Helen adre
1834] ond yn gyfnewid i Hesione
1835] hwnn yw gobaith gofalon
1836] a r gobaith hwnn a dyrr fy nghalon
Kressyd./
[td. 154]
1837] Mi a wn bellach be[th s]ydd raid i mi ei wneuthud
1838] a hynny a wnaf pes kollwn if fy mowyd
1839] milltir vechan sydd rhwng y Groegwyr a \Throya/
1840] nis byddaf fi ond unawr yn kerdded hynn yma./
1841] a hynn yn wir a gowira
1842] os byw ac iach a fydda
1843] byddwch i m kyfarfod
1844] hanner nos y decfed diwrnod
Troelus./
[td. 155]
1845] Hynn yr wyf fi yn ei ofni ac wrth ei feddwl mae/n/ ddolur
1846] yr achos mae'ch tad i ch kyrchu i briodi un o r Groegwyr
1847] fo a ch rhydd [T: rydd] i ryw ddyn a fo mewn mawr urddas
1848] geirie/r/ tad a dreissia yr ferch i briodas
1849] Ac i D\r/oelus gowir druan
1850] y daw achwyn ochain a griddfan
1851] chwychwi yn byw mewn gorthwyneb
1852] ynte yn marw mewn kowirdeb
1853] Eich tad er mwyn ych dwyn i hynn yma
1854] nyni, yn tref, a n gallu i gyd a ddibrissia
1855] ac a ddywaid nad aiff Groegwyr byth adre
1856] nes ynnill Troya a llosgi yn llwyr ei chayre

[td. 156]

1857] Wrthyf fi y doedych
1858] y gwnech iddo goelio a fynnych
1859] mae arna ofn yn fy meddwl
1860] y gwnaiff i chwi goelio/r/ kwbwl
1861] Ymysc Groecwyr llawer marchoc glan a gewch ei weled:
1862] yn llawn rhowiowgrwydd, afieth, a rhinweddol [T: rhinwedol] weithred
1863] modd y bydd pawb mor ufudd, i ch bodloni yn chwennych
1864] fal nas gwyddoch pwy adawoch na phwy a ddewissych
1865] Nid oes mewn Troelus ryglyddiad
1866] i fod munud yn ych kariad
1867] ond ei vod yn rhy ffyddlon
1868] ac yn eych karu chwi yn ei galon
Kressyd./
[td. 157]
1869] Y diwrnod yr awr ne yr munud y byddaf fi yt anghowir
1870] er ofn tad er kariad dyn nac er dim ar a ellir
1871] gwnaed Iuno merch Satwrnus imi yn dragwyddol
1872] aros gida Stix fal Achamant mewn pydew uffer\nol/
1873] Y modd y kaf gan Dduw fy helpio
1874] pan vo rheittia i mi wrtho
1875] kymryd yr eych i ch dwyfron
1876] heb achos hynn ofalon./
1877] Hefyd yr wy/n/ tyngu i holl dduwie nefol
1878] i r duwiesseu i r Nymffes ac i adyrdod uffernol
1879] i r Satirs a r ffauns hanner duwie y gelwch
1880] y rhain bob amser sy/n/ aros mewn anialwch
1881] fo gaiff Atrop dorry

[td. 158]

1882] yn gynta yr ede mae/n/ ei nyddu
1883] kynn bod honof yn anghowir
1884] i ti Troelus er a wnelir./
1885] Tithe Simoys sy/n/ rhedec [T: redec] fal paladr y saeth union
1886] rhyd ystrydoedd Troya i r moroedd heilltion
1887] bydd dyst ar a ddoetwy wrth fab brenin Pria\mus/
1888] y diwrnod y bydd anghowir Kresyd i Droelus
1889] Y diwrnod hwnn ydd ymchweli
1890] ac yn ol dy gefn di a gerddi
1891] fy nghorff a m enaid inne
1892] a ddymchwel i uffern boene
1893] Koeliwch hynn pan ddel Lucina chwaer i ffebus \glayrwen/
1894] allan o r llew ac allan o r maharen
1895] Iuno brenhines nefoedd y modd i m helpia
1896] y ddecfed nos mi a fyddaf wrth Droya./
Kressyd yn rhoddi ei chred i Droe=
lus ar ddyfod yn yr amser./

[td. 159]
1897] Raid kael amser wrth gledi
1898] i ynnill amser i mi
1899] dyma ytt fy nghred ar ddyfod
1900] hanne\r/ nos y decfed diwrnod./
Troelus./
1901] Derbyn Cresyd gan Droelus yr arwyddion yma
1902] tlws a modrwy yt a rodda:
1903] y tlws i th atkoffau i ddyfod eilwaith
1904] a r fodrwy honn i feddwl am gydymaith
1905] Gwisc y rhain bob amser
1906] lle bo dy olwc yn ymarfer./

[td. 160]

1907] Ffarwel Cressyd ganwaith
1908] hyd oni ddelych eilwaith./
Ac fal hynn y terfyna y /4/
llyfr [T: lyfr] o r hanes honn yr /11/
dydd o fis medi yn y vlwyddyn
o oedran Krist /1622:/.
[td. 161]

Mae
Diomed=
es yn dy=
fod ac
Antenor
i Droea
ac yn dwyn
Kressyd gidac ef at y Groeg=
wyr ac ar y ffordd mae yn kellwair
i w garu: mae Troelus yn rhyfeddu
amdani yn dyfod wrth ei addewid
mae Diomedes yn enill ewyllys
da Cresyd./ Mae Troelus yn
breuddwydio ac yn gyrru i ynol
Kassandra ei chwaer i ddeuallt y
breuddwyd a hithe yn dywedud fy=
[td. 162]

ned o Ddiomedes a Chressyd ac
ynteu yn ei phakio hi i ffordd, ar
hynny [w]rth ymladd mae Deiffo=
bus yn [d]wy[n] i Droea kwnsallt
Diomedes ac wrth symio yr
bais mae Troelus yn kanfod
y tlws a roesse ef i Gressyd wrth
ymadel wedi ei oss[od] yn ei cho=
ler, ac yn[o] mae [yn gw]ybod
fod Kressy[d] iddo [yn dw]yllodrys
Mae Diomedes [yn ofni] fod
rhai eraill o r Groegwyr yn fawr
gidac yhi, ac yn ei howtio hi
allan o i olwc ac na ddele byth
lle y bydde, ar hynn mae Kressyd
yn nadu yn erbyn y duwie
yno mae Kupid yn lleissio kloch
arian ac yn galw y duwie
i r unlle, a r rhain yn dwyn ei
glendid oddi arni ac yn ei
[td. 163]

rhoi yn y klwy gwahanol ac
mewn tylodi mawr, yn y diw=
aetha mae hi yn myned y
>mysc y gwahanolion ac y
felly mae yn byw wrth  ylusen=
dod. Mae Troelus yn dywod
heibio o r rhyfel a r trueniaid
yn gofyn iddo lusendod ynteu
yn edrych tu ac at Kressyd
ac yn hoffi ei golygiad heb
ei adnabod ac yn rhoddi iddi y
kwbyl oedd i w galyn, wrth
hynny y gofynne hi i un o r
truenied pwy ydoedd; a hwnnw
yn doedyd mae Troelus ar
hynn y torrodd ei chalon wrth
weled ei garedicrwydd ef ac
o wir edifeiriwch am ei ang=
howirdeb tu ac atto, fe fu
drwm aryth gentho pan
[td. 164]

glybu hyn, ac a fynnodd ei chla=
ddu yn debic i arglwyddes [T: arglwydes]. Ac o
hynny allan yr ymroes ynte i
farw yn y rhyfel ac fellu y di=
weddodd, ond tre fu byw nid aeth
hi o i gof: Ac felly y diwedda
yr hanes dosturus o Droelus
a Chressyd [T: Chressydd]./


Prolog y /5/ llyfr./

[td. 165]
1909] Bellach mae/n/ dyfod nesnes y dynged:
1910] honn mae Iou o i ddirgelwch yn ymwared:
1911] ac i chwithe Parkas ddicllon dair chwioredd
1912] mae/n/ gorchymyn i chwi ar hynn wneuthur diwedd
1913] mae Kressyd yn mynd ymaith a Throelus yn dwyn \penyd/
1914] nes darfod i Lachesys nyddu ede ei fowyd./

Diwedd y Prolog:/
[td. 166]
Diomedes./
1915] Yr urddassol arglwyddi ar gwbwl o Droy ac Assia
1916] oddi wrth brenhinoedd Groec ir wyf i yn dyfod yma./
1917] ac yn dwyn i chwi y karcharwr hwn yn gyfne\wyd/
1918] am unferch Calcas fal yr oedd ych addewid
1919] Diolchgar ydynt hwytheu
1920] am yr heddychol ddyddiau
1921] a r kytundeb yn sikir
1922] o i rhann hwy a gedwir
Priaf./
[td. 167]
1923] Diomedes mae i chwi groesso oddi wrth vrenin Aga[mem]non
1924] sefyll ydd ydym ni yn y kytundeb addowsom
1925] derbyn y karcharor Antenor i w rydyd
1926] a rhoddi i chwi amdano y forwyn yma Kressyd
1927] Ymsikirhewch Agamemnon
1928] nas torrwn ni ar a addowson
1929] brenin Troya nis torrodd
1930] ar ddim ermoed addawodd [T: addawod]
Mae Troelus yn ei kyfarfod yn
myned ymaith ac yn edrych yn
arw ac yn doedyd wrtho ei hunan./

Troelus./
[td. 168]
1931] Paham nas gwnaf i dylawd a chywaethoc ar unwaith:
1932] gael digon i wneuthud kynn mynediad Kressyd ymaith./
1933] paham nas dygaf Troeaf i ryfel disymwth
1934] paham nas lladdaf Diomedes kynn ei vygwth
1935] a phaham nas dygaf
1936] honn ymaith er ei gwaythaf
1937] a pha achos yr wyf innau
1938] kyd heb helpu vy noluriau
Troelus yn myned i Droea./
Diomedes  wrth Gressyd./
[td. 169]
1939] Siriwch paham yr ydych chwi kynn brudded,
1940] eych anwyl dad ar hynt a gewch ei weled
1941] hwnn sydd yn kystuddio mewn hiraethus \ofalon/
1942] eych bod yn byw oddi wrtho ymysc ei elynion
1943] O tybiwch chwi y galla
1944] i ch meddylie roddi esmwythdra
1945] rwy/n/ deissyfu arnoch ac yn erfyn
1946] o hynn allan vy ngorchymyn
1947] Mi a wn Kressyd fod yn chwith ac yn ddieithr gennych
1948] nid yw hynn ryfeddod i r sawl a wyr oddi wrthych
1949] kyfnewid kydnabyddieth y Groecwyr sydd i chwi yn ddieith\red/
1950] y Troyaid ych kymdogion a Throya y mann i ch ganed
1951] Na feddyliwch nas kewch weled
1952] ymysc y Groecwyr wyr kyn laned

[td. 170]

1953] ac y sydd yn Rhoea a i swydd
1954] a chwanec o gredicrwydd
1955] Mi a fynnwn i chwi fy nghymryd megis [ych brawd d]iniwed
1956] ac na wrthodych fy ngredicrwydd p[a]n ddelych ymysc dieithred
1957] er bod ych pruddder o achosion mawr yn tyfu
1958] nid hwyrach mewn amser y gallwn i ych helpu
1959] Onid ef hynn a wyddwn
1960] ych trymder nis chwanegwn
1961] ond trwm a fyddwn inne
1962] dros drymder ych meddylie
1963] Er bod y Troyaid wrth y Groegwyr yn ddicllon
1964] a r Groecwyr wrth y Troyaid beunydd yn greulon
1965] yr un Duw kariad mae/r/ ddwy blaid yn ei wasaneu\thu/
1966] a r ddwyblaid mae/n/ gorfod i r duw yma ei helpu
1967] Er duw pwy bynnac a ch digiodd
1968] arna fi na roddwch anfodd
1969] myfi ni chlowa arnaf
1970] ryglyddu ych dic na ch gwaythaf
[td. 171]
1971] At y Groegwyr genn yn bod yr owran kyn negossed:
1972] ne at dent Kalcas hwnn \bellach/ all yn gweled
1973] mi adawa i gadw fy nghyfrinach angall
1974] wedi ei selio yn fy meddwl dan ryw amser arall
1975] Moesswch i mi Cressyd
1976] ych llaw [T: law], ych kred, ych addewyd
1977] ar gaffel o Ddiomedes
1978] vod yn nessa dyn i ch mynwes./
Kressyd yn rhoddi ei llaw i Ddiom=
edes./

1979] May kimin o farchogion ymysc Groecwyr mor rhinweddol
1980] kynn laned kynn voneddigeiddied, ac mor weddys naturiol
1981] a phob un a wnaiff ei ore am ei einioes a i vowyd
1982] ar gael o honyn ynill ych gwasanaeth chwi Kressyd
1983] Arnoch chwi y deisyfaf
1984] am y boen a r drafael ymaf
1985] y ngwydd y rhain fy henwi
1986] yn wasnaethwr [T: wasnaethur] ufydd i chwi./
Kressyd./
[td. 172]
1987] I chwi Diomedes ir wyf yn ddiolchgar yn enwedic
1988] am ych poen ac am ych ewyllys da /r/wy/n/ rhwymedic
1989] eych gwasanaeth, eych kymdeithas, eych kynghorion
1990] a derbyn i r gore ych holl eiriau kredicion
1991] A hynn a ellwch goelio
1992] er dim a all ddigwyddo
1993] o flaen un ar a aned
1994] ynddoch chwi y bydd f ymddiried
Ar hynn mae yn kanfod ei thad./
1995] Adolwc i chwi y nhad eych bendith rhoddwch ym
1996] hiraeth mawr amdanoch hyd yn hynn a ddygym
Kalkas./
[td. 173]
1997] Fy mendith yt a ffynno fy anwylyd a m un llygad
1998] nis kysgais noswaith ddiofal gan ofal mawr amdanad
Gadel
Kressyd gi=
da ei
thad.
1999] A vlinaist yn dywod yma
2000] mae/r/ newyddion o Droya
2001] nid ydyn hwy ond aros
2002] y gwrthwyneb sydd yn agos
v
Troelus  ei hunan./
2003] Ple mae yr owran fy arglwyddes a m anwylyd:
2004] ple mae ei phryd a i gwedd ple mae Kressyd./
2005] ple mae ei deufraych a i golwc eglur sirian
2006] ydoedd gynt yn dy lawenychu Troelus truan./

[td. 174]

2007] Wylo yn hawdd a elli
2008] yr heilltion ddagrau amdani
2009] nid oes yma ddim i w weled
2010] ond y llawr y nen a r pared
2011] Pwy sydd yr owran i th weled fy ngwir gowir arglwy\ddes/
2012] pwy sy/n/ eiste yn dy emyl a phwy sy/n/ dy alw/n/ feistres
2013] pwy sydd a lawenycha dy galon drom hiraethys
2014] mae Troelus heb fod yna pwy sydd ytt gynghorys
2015] Wrth bwy y ge[lli] ddoedyd
2016] ydiw Troelus y[n y] byd
2017] [mae] Pand[a]r y[n] ychneidio
2018] [a] Thr[o]elus t[r]uan yn wy[lo]./
2019] Pa fodd y gallaf aros ddeng di[wrnod] y [m]odd yma
2020] pan ydiw kyn anhowsed ym gy[d]fod y diwrnod kyn\taf/
2021] pa fodd y gall Kressyd sydd yn wannach mewn \naturieth/
2022] byrhau yn y fath drymder dros ddiwrnod a \noswaith/
2023] Y glan wreigaidd olygiad
2024] a dry yn wyrdd yn las ei edrychiad

[td. 175]

2025] ni wela fodd i mi gydfod
2026] i aros y decfed diwrnod
Troelus  wrth Bandar./
2027] O Pandar gan yr hiraethus drymder sydd arnaf
2028] parhau yn hir yn wir mi a wn nis gallaf
2029] odid ym gaffel fy einioes hyd yfory
2030] o herwydd hynn yma ydolwc i ti ddychmygu
2031] Pa fodd y gwneir fy medd
2032] os rhaid ym yno orwedd
2033] ag am bethau anghenrheidiol
2034] i rhoddi  lle i bo gweddol./
2035] Ond o r tân a r fflam lle i m diweddir
2036] ac yn yr hwnn dan fy nghorff yn lludw a losgir
2037] o r digwyl o r noswyl ac o r chwaryddiaeth palestrawl
2038] fal y bo yr achos gwnewch hynn yn weddawl
2039] fy march i Fars wrth ordor
2040] fy nghledde i m anwyl frawd Hector
2041] fy mwkled dod i Balas./

[td. 176]

2042] amddiffynned honn dy urddas
2043] Fy nghalon pan vytho wedi llosgi hyd yn ulw
2044] hel hwnn yn yr unlle a bydd sikir o i gadw
2045] a dod mewn llestr o aur wedi wneuthyr i hynny
2046] a hebrwng i r arglwyddes [T: arglwydes] a vum gynt yn ei gwas\neuthy/
2047] A dangos mae o i chariad
2048] y digwyddodd [T: digwydodd] y digwyddiad
2049] ar gadw hwn damuna
2050] er mwyn dwyn kof amdana./
2051] Myfi a wnn wrth y modd y kymrodd fy nolyr myfi am pryddder
2052] ac wrth fy mreuddwydion if rhaid ym farw ar vyrder
2053] Hefyd y dylluan honn a elwir Aschaffilo
2054] sydd y ddwy nos diwaetha uwch fy mhenn yn kreg\leissio/
2055] Tithe y duw Mercuri
2056] pan ryglydd [T: rhyglydd] bodd i ti
2057] gyrchi yr ysbryd poenedic
2058] allan o r korff aniddic./
[td. 177]
Pandar./
2059] O Tro\e/lus pa fodd y mae y rhain yn kyty\n/ny
2060] sy/n/ gweled ei kariadau [corr. from: chariadau] ac eraill yn ei priodi
2061] a hefyd yn ei gweled mewn gwlae ei gwyr priod
2062] duw a i gwyr trwy synwyr mae/n/ gorfod uddyn gyd\fod/
2063] Fal y mae amser i th vriwo
2064] felly daw amser i th helpio
2065] nid yw/r/ amser ond agos
2066] gobaith da yn hir all aros./
2067] Dy wendid dy ynfydrwydd a th drapherthus vreuddwydion
2068] gad ymaith gida dy holl fyddyliau gweigion
2069] y rhain sy/n/ tyfu o felankoli gwydyn

[td. 178]

2070] yr hwnn y sydd achos o drafferthus gyntun
2071] Hynn yr ydwy yn ei weled
2072] nad oes undyn ar a aned
2073] a fedr yn union
2074] roddi deuallt ar vreuddwydion./
2075] Yr hên bobl a ddywaid am vreuddwydion
2076] mae/n/ hwy sy/n/ dangos dirgelwch duw kyfion
2077] eraill [T: erail] yn doedyd mae o uffernol hudolieth
2078] ac eraill yn meddwl mae komplexiwn amher\ffeth/ [corr. from: amherffaith]
2079] A r llall sy/n/ dangos
2080] mae glothineb yw/r/ achos
2081] nis gwyr neb yn sikir
2082] pwy un o r rhain a goelir./
2083] Y dysgedic a ddywaid mae impression
2084] ydiw/r/ achlysyr y r holl vryddwydion
2085] megis pette un yn meddwl ac ar hynn yn kys\gu/
2086] y meddwl eilwaith sydd ynddo [T: yndo] yn adnywddu
2087] Chwi a gewch ryw un i siarad./

[td. 179]

2088] mae ar ryw amser ar y lleuad,
2089] rhai eraill wrth y flwyddyn
2090] nid gwiw koelio gormod uddun./
2091] Yr hen wragedd sy/n/ rhoi mwya koel mewn breuddwydion [T: breuddwyddion]
2092] neu mewn awgwri a hediad adar gwlltion
2093] mae llawer rhac ofn wrth vran llesmeirio
2094] wrth glowed kigfrain ac adar kwrffwr yn drwcle\isio/
2095] Gwae fi dduw pan vytho
2096] y fath bethau a hynn i [ch trw]blio
2097] a bod K[ressyd] mor berffaith
2098] a dyn yn y [ . . . . a]nobaith[2]
2099] Tyred gad in siarad am yr hen vuchedd yn Rhoia
2100] y modd y buom gynt fyw ac y [b]yddwn etto er hynn yma./
2101] Kynn myned heibio y ddecfed [T: decfed] awr o r decfed dydd
2102] fo dry hynn i gyd yt mewn hir lywenydd
2103] Awn oddyma yn union
2104] at vrenin Sarpedon
2105] i som\i/ hynn o amser

[td. 180]

2106] sy/n/ atkoffau dy bruddder./
Troelus a Phandar yn
myned allan./

Kressyd  ei hunan./
2107] Arnad Troea mewn h\i/raeth a thrymder yr wy/n/ edrych./
2108] dy dyre uchel a th reiol gaeref kwmpaswych./
2109] llawer diwrnod llawen o fewn dy gaeref a gefais
2110] a llawer o hiraeth amdanad ti a ddygais
2111] O Troea gwae fi o r myned
2112] o Troelus gwae fi dy weled

[td. 181]

2113] o Troelus fy anwylyd
2114] wyt ti/n/ meddwl am Gressyd./
2115] Gwae fi Troelus nas gwnaethwn y peth a geissiaist
2116] gwae fi nad aethwn y modd a r sut y damunaist
2117] nis biasswn i yr owran yn rhoi ychenaid kyn drymed./
2118] ni ellesid ddoydyd wneuthyr honof drwc weithred./
2119] Nid oes ym gael ond trwbwl
2120] i atkoffau hynn y m meddwl
2121] y kyffyrie sydd ddiweddar
2122] wedi rhoi/r/ korff mewn dayar./
2123] Mae/n/ rhowyr yr owran am yr achos yma siarad
2124] o arglwyddes y synwyr ple yr oedd dy dri llygad
2125] y peth a basiodd mi atkoffeis amdano
2126] y peth oedd yn bresenol mi a wyddwn oddi wrtho
2127] Ar y pethau oedd i ddywad
2128] nis gwneuthym fawr adeilad
2129] am nas medrasswn ei gweled
2130] y mae ym yn gwneuthyd niwed./
[td. 182]
2131] Ond yn wir treigled hynn y modd ac y mynno
2132] yfory/r/ nos yn ddiffael y byddaf gidac efo
2133] naill ai i r Deau ai i r Dwyrain ai i r Gorllewin
2134] y kollaf i fyned at Troelus fy anwylddyn.
2135] Doeded pawb a fynnan
2136] fo wnaiff Kressyd ei hamkan
2137] Drywante a fynn siarad
2138] o genfigen ar gariad./
Diomedes  ar hynn yn dyfod
at Gressyd./

2139] Fy nghariadys arglwyddes beth a fynwch chwi ymofyn./
2140] am Droea ne am Droeaid, na soniwch amdanun
2141] gyrrwch allan obaith chwerw a gwnewch lywenydd

[td. 183]

2142] kodwch i fynu'ch kalon, a ch gle\n/dyd o newydd
2143] O herwydd mae Troea
2144] wedi ei dwyn ei hun i r gwaetha
2145] nid ydiw honn ond aros
2146] y trwm ddiwedd sydd yn agos./
2147] Meddyliwch fod Groecwyr yn gystal gwyr i ymddygiad
2148] kyn honested, kynn ffyddloned kynn berffeithied mewn kariad
2149] ac ydiw un Troywr ac o lawer yn gredigach
2150] i ufyddhau y ch meddyliau ac i ch gwasneuthu yn ffyddlonach
2151] Chwi a roessoch ym gennad
2152] i dreuthu wrthych beth o m siarad./
2153] fo ddowaid pobl lawer
2154] na ddylid karu merch mewn pruddder
2155] Bid ysbys yt Kressyd mae unfab Tideus i m barned
2156] a m bod kynn voneddicked ac un T[roe]wr ar a aned
2157] a phe b[u]asse y nhad vyw hyd y dyddie y[m]a
2158] mi a vuasswn vrenin a[r] Arge a Ch[a]lsedonia./
2159] Ei varvolaeth a gyrches,

[td. 184]

2160] pan vu/r/ rhyfel wrth Thebes
2161] lle lladdwyd Polimeite
2162] a llawer o r rhai gore./
2163] F'anwylyd genn fy mod yn gwasneuthu ych anrhydedd [T: anrydedd]
2164] a chwithe yw/r/ ferch gynta a ddymunais ei thrigaredd
2165] erfyn yr wyf yn lleigys gael chwanegu wrth ych \siarad/
2166] beth a bair drwcdybio ond hir ymdroi mewn kariad.
2167] Fy meddwl nid rhaid dangos
2168] ni wnaiff geirie ond paentio/r/ achos
2169] y peth sydd raid ei wneuthur
2170] nid gwaeth yn vuan nac yn hwyr
Kressyd./
2171] Diomedes Diomedes mae ytt, orchym [T: orchym]
[td. 185]
yn [T: orchymyn] fy myddyliau
2172] gwae fi ermoed wybod oddi wrth ryw [T: rhyw] bethau
2173] ond mae gwyr kyn laned o fewn \tref/ Troea
2174] ac sydd a i trigfan rhwng Orcades ac India./
2175] O rhyglydd bodd i chwi ddowad
2176] yn lleigys mae i chwi gennad
2177] a phann ddeloch chwi yno
2178] chwi ellwch orchymyn kroesso./
Yn hynn mae Diomedes yn kywi=
ro ei bwyntmant ac yn ynill bodd Kressyd:/

Troelus  ei hunan./
2179] Bellach mae yn kalyn y goleubryd siriol Venws

[td. 186]

2180] rhyd y kynefin lwybr y disgynes ar i wared \Phebws/
2181] bellach mae Citherea a i chyffyle i gwagen yn tyn\ny/
2182] ac yn troi allan o r llew hyd y mae ei gallu
2183] Mae signiffer yn gole
2184] y ddaiar a i chanwylle
2185] bellach may rhyfeddod
2186] am Kressyd yma yn dyfod [corr. from: dywod]./
2187] O arglwydd Kwpid mawr vu i mi dy anrhigaredd [T: anrigaredd]
2188] pan atkoffa fy hun o m holl dwrstan vuchedd
2189] ac fal y m blinaist bob dydd yn waeth no i gilydd
2190] fy muchedd if yn ystori i r byd i gyd a ddigwydd
2191] Pa orchafieth sydd ity
2192] bob amser fy ngorchfygu
2193] Mi a mrois [i] ti yn ffyddlon
2194] er dy gael yn arglwydd [k]yfion
2195] Planna y nghalon Kressyd y [ . . . ] [3] wllys i ddowad kyn \gynted/
2196] fal y rhoddaist ym hiraeth a chwant am ei gweled:
2197] o arglwydd Cupyd na vydd ha[nn]er morr ddigllon

[td. 187]

2198] wrth genedl Droea na chwaith mor greulon./
2199] Ac y bu Iuno dduwies
2200] wrth holl genedl Thebes./
2201] pobl honn a ddifethwyd [T: ddifethwydd]
2202] a honn Thebes a ddistrowiwyd./
2203] O fy seren nid wyt ti yma yn llywyrchu
2204] a chalon drom amdanad hawdd y galla hiraethu
2205] a vu neb o ddydd i nos o nos i ddydd yn wylo
2206] y modd y bum if yn aros y d[ec]f[ed no]swaith heno
2207] Tyr[ ed .y.e. ] wyt ti/[n/ a]gos
2208] y[ r wyf fi y. . . . . .reunos ]
2209] mewn llong foel y [m]ae fy hanes
2210] rhwng kraic Syla [a] Charibdes
2211] Y diwrnodiau a r nosweithiau a vu/n/ hwy o lawer./
2212] nac y bydde y rhain arferol o vod bob amser
2213] yr Haul a gerddes ei gwmpas ar gam yn bellach
2214] ne mae/n/ myned i w siwrnai yn anibennach
2215] Y degfed dydd aeth heibio

[td. 188]

2216] y ddecfed nos yw heno
2217] yn llawen bellach i m gwelir
2218] od yw/r/ byd i gyd yn gowir./
Troelus yn myned ymaith
Kressyd  ei hunan./
2219] Diomedes Diomedes gwae fi ermoed dy weled:
2220] anghowir wy bellach i r gwr kowira ar aned
2221] fy enw da if nis gall neb mo i helpio
2222] a m gonestrwydd i bellach aiff byth mewn \ango/
2223] Pan dwyllais a m anwiredd
2224] y marchoc mawr ei anrhydedd

[td. 189]

2225] tra vo dwr yn tramwy dayar
2226] byth nis gwelir iddo gymar./
2227] Gwae fi o m geni ermoed i vod yn anghowir
2228] un gair da byth amdana fi nis doedir
2229] mewn pob llyfr ac yscrifen y bydda fi oganys
2230] a phob tafod amdana fi a vydd siaradys
2231] A r merched yn fwya
2232] wrthyf fi a vydd dika./
2233] o m herwydd i a m gweithred
2234] nis rhoir ynddyn byth ymddiried
2235] Yn hwy a ddoedan oblegid fy mod mor annaturiol
2236] ddarfod i mi ei kwilyddio yn dragwyddol
2237] er nad ydwyfi y kynta a [vu/n]/ anghowir
2238] nid yw hyn[ . . ]es [m]i a wn [ni m] ysgussodir
2239] Er bod yn [rhywy]r [weithion]
2240] am a bass[wn i Droelus yn ffyddlon]
2241] bellach mi a vydd[a] gowir
2242] i Ddiomes er [a veddy]lir./
[td. 190]
2243] O Troelus gan nad oes i mi ddim well i wneuthyd
2244] ond gorfod ymadel a th di fy anwylyd
2245] ar dduw yr archaf roddi yn rhwydd pob peth rhagod
2246] mal i r gwr boneddigeiddia a wnn ermoed ei adna\bod/
2247] Er darfod i mi syrthio
2248] mewn drygioni mawr i th ddwylo [T: dwylo]
2249] tra vo karrec mewn afon
2250] nid ei Troelus o m kalon./
Kressyd yn myned ymaith./
Troelus yn kyrchu Kassan
dra i ddeuallt [T: deualt] ei vreuddwyd [T: vreuddwydd]./

Troelus  wrth Gassandra./
2251] A mfi /n/ kysgu noswaith yn syrn vlin Casandra

[td. 191]

2252] mi a vreuddwydiais yn y modd i [chwi] y doeda
2253] mi a m gwelwn mewn fforest yn rhodio ac wylo y by\ddwn/
2254] o gariad ar ryw ferch ry[w a]mser a adwaenwn
2255] Gwelwn wrth [ro]dio a[mg]ylchion
2256] ryw vaedd ac yscithredd [kr]eulon
2257] a r baedd ydoedd yn kys[cu]
2258] a r haul arno yn llewy[r]chu./
2259] Yn kussanu y baedd yma mi a welwn Kresyd,
2260] ac a i deuvraych yn bleth amdano y gwelwn \hefyd/
2261] trwy chwithder a dychryn ei gweled yn y fath fodd
2262] ac felly yr ofn yma o m kyntyn a m deffrodd [T: deffrod]./
2263] Er pan welais y breuddwyd [T: breudwyd]
2264] yr wyf mewn gofal ac arswyd
2265] yr wyf fi yn erfyn ac yn damuno
2266] i chwi roddi deallt arno./
Kassandra yn rhoddi deuallt ar
vreuddwyd Troelus: ac yn gowenu./

Kassandra./
[td. 192]
2267] F anwylyd Troelus os deallt y breuddwyd yma a fynwch./
2268] a chlowed y gwirionedd amdana a chwenychwch./
2269] mae/n/ rhaid i chwi glowed hen ystoriae lawer
2270] a hanes arglwyddi perthynassol i hynn o fatter
2271] Ac felly y kewch chwi wybod
2272] o ble mae/r/ baedd yn dyfod
2273] a phwy ydiw/r/ baedd hefyd:
2274] fal y mae hen lyfre yn doedyd./
2275] Diane honn sy mewn digofaint mawr a diclloni
2276] wrth Roecwyr a r achos am na aberthen iddi
2277] a phan welodd y dduwies y llynn yma ei dirmygu
2278] hi a fagodd greulondeb ac a weithiodd drygiony./
2279] Trwy vaedd kreulon ffyrnic

[td. 193]

2280] yn gimyn ac ych pascedic
2281] hwnn yn distrywio ei gwinwydd
2282] ei hyde a i perllanwydd./
2283] I ladd y baedd yma fo goded pobl lawer
2284] ymysc y rhain fo ddoeth arglwydd Meleager
2285] hwnn oedd yn karu rhyw ferch lân anianol.
2286] honn oedd yn aros yn y wlad yn wastadol
2287] I r baedd y doeth gwrthwyneb
2288] trwy nerth a grym gwroldeb
2289] y baedd ei hun a laddodd
2290] a i benn i honn a hebryngodd
2291] O hynn fal y mae hên[4] lyfre/n/ dangos
2292] kenfigen mawr a dyfodd am yr achos
2293] ac o lin yr arglwydd yma Meleager
2294] y doeth [T: doet] Tideus ac arglwyddi eraill lawer./
2295] Mae/n/ rheir ym ddangos
2296] o dy ei fam beth yw/r/ achos
2297] mi a ollynga hynny/n/ ofer./

[td. 194]

2298] nid yw/n/ perthyn fawr i r matter./
2299] Tideus a gasglodd i r unlle o bobl lawer
2300] ac a dduc i Thebes mwy na gormod o vlinder.
2301] fo aeth ei hun [T: hwn] yn rhyfelwr i Thebes
2302] trwy waith a chyngor ei gydymaith Polim\eites/
2303] Brawd i hwnn oedd Ethiocles.
2304] ar gam yn llyfodraethu Thebes.
2305] yr ydis yn ysgrifenny
2306] fod rhyngthun lawer o ddrygioni./
2307] Yno yr oedd henomoindes yn ddic a chreulon
2308] yno y lladdodd Tideus ddec a deugain o farchog\ion/ [T: farcogion]
2309] yno yr oedd saith o vrenhinoedd reiol
2310] yn dal rhyfel wrth honn yn wastadol
2311] Yno yr oedd i w weled [T: wled]
2312] y rhyfeddodys Sarff vendiged
2313] a phethau eraill lawer
2314] nid oes heddiw amdanun fatter
[td. 195]
2315] Yno y darfu am Achinories, Amphiorax a Thy\deus/
2316] yno y darfu am Hypomedon, Parthenope, a Champaneus
2317] yno Ethiocles a Pholimeites a laddes pob un ei gilydd [T: gilyd]
2318] yn[ . . . ] A[ . . ]y[ . . . . . . . ]d yn wylo beunydd
2319] Yno y bu vyd angall
2320] y naill vrawd yn erbyn y llall
2321] yno Thebes o r diwedd
2322] yn llwyr a \dduc y/ dialedd
2323] A r baedd hwnn sy/n/ arwyddo Diomedes mab Tide\us/
2324] hwnn sy/n/ dowod o Feleager fal y klowsoch Troylus
2325] ple bynnac y mae Kressyd dy arglwyddes anwyl \dithe/
2326] mae hi yn eiddo Diomedes a Diomedes yn ei heiddo \hithe/
2327] Hawdd y gelli vynd yn drymgla
2328] allan o ddadl yw hynn yma
2329] Diomed sy/n/ \ei/ meddw\l/ yr owran
2330] a thithe Troelus y sydd allan
Troelus./
[td. 196]
2331] Kelwydd gyfarwyddes yw dy drafferthus eirie gweigion./
2332] a th holl anuwiol broffodoliaetheu ffeilsion./
2333] di a fynni fod dy vuchedd a th chwedle di/n/ dduwiol
2334] a thithe/n/ kodi chwedleu ar arglwyddesse rhinweddol
2335] Duw a drefno i ti bruddder
2336] [i] ffwrdd o m golwc mewn amser
2337] yn wir nid hwyrach y byddy
2338] yn gelwyddoc kynn yfory./
2339] Kynn howsed y gelli ddoedyd y kelwydd yma
2340] ar rinweddol Alceste a i ddoedyd ar Gresyda
2341] gwr honn pan oedd mewn perigl mawr amdano./
2342] naill ai gorfod marw ei hunan ai rhoi un i farw dros\to/
2343] Honn a ddewissodd gydfod

[td. 197]

2344] a marfolaeth dros ei phriod
2345] gwn mae felly y gwnai Kressyd
2346] kynn kolli [T: koli] Troelus ei fowyd./
Deiffobws yn dywod, a gwyr
arfoc gidac ef a chwnsallt Dio=
medes a Throelus yn kael y tegan./

Deiffobws./
2347] Edrych Troelus mi a ddygym arfe gwnion Diomedes
2348] er hynn y gwr yn ddifr[iw] gennym a ddien[ges]
2349] fo vu akw ymladd kreulon dros ychydic amser
2350] fo vriwyd yn ddrwc sypyn ac a las lawer./
Un o r aerwyr./
[td. 198]
2351] Beth yw/r/ tegan yma a r gwchder
2352] sydd yn rhwym o fewn ei goler
2353] dyma arwydd vod Diomedes
2354] yn gwasneuthu rhyw arglwyddes
erbyn hynn mae Troelus
yn gwybod ei bod yn angnghowir./

Troelus  ei hunan./
2355] O Kresyd o f'anwylyd, o f'arglwyddes eurbleth
2356] ple mae/r/ owran ych addewid na phle mae'ch kredinieth
2357] ple mae'ch kariad ple mae'ch gwirionedd Kresyd
2358] Diomedes sydd yr owran y\n/ kael arnoch chwi ei wnvyd

[td. 199]

2359] Hynn yma a ddygasswn
2360] a hynn drossod a dyngasswn
2361] er doedyd honod anwir
2362] ni biessit byth anghowir./
2363] Pwy o hynn allan i th lyfe di Kressyd a goelia
2364] gwae fi tygasswn nas gwneythyd byth hyn yma./
2365] pwy a feddylie fod ynddod ti feddwl kynn anwadaled./
2366] na phwy a dybie fod dy galon di kynn greuloned./
2367] A lladd dyn truan diniwed
2368] trwy dwyll a thrwy ymddiried
2369] gwae fi erioed o ddigwydd
2370] itti Kressyd annonestrwydd
2371] Oedd yr un arwydd gennyt ti i w roddy
2372] i th newydd gariad ond hwn i w lawenychu
2373] ar hwn llawer heilltion dagre a wylais
2374] i ti er mwyn dwyn kof amdana y rhoddais
2375] A thithe er kas arna
2376] i Diomedes  rhoyt hwnn yma./

[td. 200]

2377] fal y galle bawb gael gwybod
2378] ddarfod itti byth fyngwrthod
2379] Wrth hynn y gwn fy mod yn rhy dwrstan./
2380] gan ddarfod i chwi fy mwrw o ch meddwl allan
2381] er yr holl vyd eych bwrw chwi nis medra
2382] allan o m meddwl un chwarter awr nis galla
2383] Ar amser drwc i m ganed
2384] pawb a wyr hynn wrth glowed
2385] chwchwi/n/ dwyllodrus [T: dwylodrus] i my
2386] a minne er hynn i ch karu
2387] Trefna ym arglwydd er dwyn mawr artaith
2388] gyfarfod a Diomedes yma unwaith
2389] trefna ym nerth ac amser eilwa\e/th
2390] mi a wnaf i w galon waedu am draeturiaeth
2391] Ydolwc yt arglwydd edrych
2392] am y pethau hynn yn fynych
2393] os gadewch chwi hynn heb dramgwydd
2394] y kyffelib a all ddigwydd./
[td. 201]
2395] O Pandar ti a erchaist ym na choeliwn i vreuddwydion
2396] gwêl modd y digwyddodd hynn yn rhy union
2397] gwêl mor gowir yw dy anwyl nith Cressyd
2398] meddyt ti er dim hi a gowire ei addewyd
2399] My[n]ych y mae/r/ Duwie
2400] yn dangos hy[n]n o wrthie
2401] ac yn rhybydd o n kyntyn
2402] o r pethau sydd i n herbyn
2403] Ar y ngwir wirionedd heb chwanec o eirie y doeda./
2404] o r dydd hwn allan [T: alan] kyn gynted ac y galla
2405] fy marfolaeth greulon ar vlaen yr arfe a gyrcha
2406] a m trafferthus vlinder ar unwaith a ddiwedda
2407] O hynn allan fo ddoedir
2408] dy vod Cressyd yn anghowir
2409] Ni chaiff undyn byth ddoedyd
2410] vod Troelus yn ffals i Gressyd./
Diomedes ar yr ystaeds a
Chressyd yn dyfod yno./

[td. 202]
Diomedes  wrth Gressyd./
2411] Tydi Butten i r Troeaid ermoed er penn i th aned
2412] does ymaith o m golwc n ad ym byth dy weled./
2413] yr owran ymysc Groegwyr vwyfwy/n/ putei\nia/
2414] o doi di byth lle y bythwy a r kledd hwn i th ladda
2415] Y neb a wnelo ddeunydd
2416] ar butten ffals ei deurydd
2417] does ymaith i buteinia
2418] n ad dy weled mwy ffordd yma
Diomedes yn myned ymaith
a Chressyd yn aros

[td. 203]
Kressyd./
2419] Venus a Chupyd chwi a roessoch ym ysbrydol attebion
2420] mae y m fi a fydde blodeuyn o fewn Troea dirion./
2421] Fy nglendid if a m llawenydd a d\r/oed i ofalon./
2422] yr wyf fal dyn anrhyglyddus o gymdeithas dynion./
2423] Pwy bellach a m ymgledda
2424] pa ryw ddiwedd a ddaw arna,
2425] Diomedes a m gwrth[ododd]
2426] a Throelus wrthyf a sorrodd
2427] Tydi fachgen anheilwng dy eirie a m rhoe[s] [T: roes] byth mewn \gofal/
2428] efo dy fam Venws y dduwies ddall anwadal
2429] ac y kedwych chwi bob amser y kariad hwnn heb ddiflannu,

[td. 204]

2430] a: gwnaethoch ym goelio vod kariad yn fy wyneb yn \tyfy/
2431] ond yr owran y rhew a i llosgodd
2432] a r had i mi nis ffynnodd
2433] angnghowirdeb ydi[w] yr achos
2434] nis g[a]ll k[a]riad dd[y]n mo m haros./
Kressyd ar hynn yn llesmeirio a
Chupyd yn tinkio kloch arian ac yn
galw y duwie i r un lle i roddi ar
Gressyd gospedigaeth am ei
ddirmygu.


Sadwrn./


Yn gyntaf
mae Sadwrn yn dyfod
megis karl anserchys
(ac yn edrych a golwc
[td. 205]

llym afrywiog, ei wyneb yn grych
un lliw a r blymen, ei ddannedd yn
ysgydwyd a i ên yn krynnu a i lygaid
yn eithaf ei ben allan o i drwyn y
dwr yn rhedec, ei wefyle yn fawr
ac yn chwthlyd, ei ruddie yn gulion
ac wrth ei wallt y pibonwy ia yn
ysgydwyd, ei ddillad yn llwydion ac
wedi i r gwynt a r drykin ei gwisgo
allan) yn dwyn yn ei law fwa anferth
a thann ei wregis yr oedd saetheu ac
esgill o ia a phenneu o re[w] a hwnn
iw duw a llywodraethwr [T: llywodraethur] y gwynt
a r anwadal drykin./


Iou./


Yn nessaf
y doeth Iubiter a go=
lwc tec kariadus,
[td. 206]

duw a llyfodraethwr y sêr yn yr wybren
yn anghyffelib y w dad Sadwrn ac
wyneb llydan howddgar a golygiad ys=
gafn, ac ar ei benn yr oedd penddelau
o lyssiau gleission megis pette hi ga=
lan Mai, ei wallt fal yr aur yn
ddisglair, ei lais yn eglur, ei ddillad
yn wyrddion ac yn hafaidd ac yn ei
law yr oedd ffonn wayw./


Mars./


Y trydydd
ydoedd Mars duw y
dicllondeb, yr ymladd, y
rhyfeloedd a r kreulondeb:
mewn arfau gwnnion
kledion, ac yn ei law yr oedd hen gledd=
ef  rhydlyd yn krychu ei aelie a i wy=
[td. 207]

neb ac yn doedyd llawer gair dicllon
yn ysgydwyd ei gleddef gyferbyn a
Chuwpyd, ei wyneb yn danllyd a i ly=
gaid fel y marwor, ac wrth ei safn
yr ewyn yn burmo fal y baedd ac
mewn korn yn chwthu [T: chwthw] onid oedd y
kreigie yn darstian a r ddayar yn
krynnu./


Ffebus./


Y pedwerydd
Phebus yr Haul
fal y tor[chk]wyr yn
llewyrchu [i] ddyn ac i
anifail yn gomffor=
ddus ac yn waharddwr i [ . . . ]llwc
yn achos wrth ei ysmudiad o vow=
yd i bethe daiarol; yn marchogaeth
[td. 208]

mewn kerbyd megis brenin galluys yn
tynnu yr euraid wagen a i thanllyd bely=
dyr, ir oedd pedwar o geffyle yeog o am=
rafael liwie, y kyntaf oedd rydd dau
vlewyn a i fwng kynn goched a r rhosyn
hwn a elwid Eio, a i du\e/dd yn y Dwyrain./
Yr ail Ethios a i liw yn wnlas a i duedd
yn y Deau./ Y trydydd Peros a i liw
yn fflamgoch a i duedd yn y Gorllewin
y pedwerydd Philologed a i liw yn ddu
a[ i] dyniad i r Gogledd./


Venus./


Y pumed
ydoedd Venus yn dyfod
i fyntimio achos ei mab
mewn mursennaidd wisc
[td. 209]

y naill hanner yn wyrdd a r llall yn
ddu, ei gwallt yn felynwyn a i
lliw yn fynych yn kyfnewidio, wei=
thie yn chwerthin, weithie yn wylo,
y naill amser yn ddic a r llall yn
llawen, yn kymysc geirieu d[u]on
a mursendod, a r naill lygad yn
chwerthin a r llygad \arall/ yn wylo, yn ar=
wydd fod pob kariad knowdol
(hwnn sydd tan ei rheolaeth hi) weithie
yn felys weithie yn chwerw ac yn
llawn o anwadalwch yn gymysc
a gofalus lawenydd ac anheil=
wng ddifyrrwch weithie yn vrwd
weithie yn oer, weithie yn llaw=
en, weithie yn brudd yr owran
kynn wrdded a r ddeilen [T: ddelien], ac yn y fann
wedi pallu a diflannu./


Mercuri./

[td. 210]

Y chweched
ydoedd Mercuri hwnn
oedd a i lyfr yn ei law
yn droyadl ac yn
fwythys o i barabl ac
yn gall o i resyme a
chantho bin a chorn du
y w atkoffau o r pethe a glowe yn
gossod i lawr ganiadau ac yn kanu
ei hunan yn llafar, ac yn gwisco
kokwll koch ar wastad ei gorun yn
debic i brydydd [T: bryddydd] yn yr hên amser
yr oedd yn arwain blyche a llawer
o felyssaidd gyffyrie, a i wisc oedd
fal athro o byssygwriaeth mewn
gown o gra koch wedi rhoi pân
ynddo yn gynnes ac yn glyd ac
heb fedryd siarad mo r kelw [T: kelw] =
[td. 211]

yddau [T: wyddau]./


Synthia./


Y seithfed
a r diwaethaf oedd ar=
glwyddes Synthia
honn a elwir y lleuad a r gyntaf yn
ei siwrnai, ei lliw y[n] dd[u] a megi[s] dau
gorn yn tyfu oh[o]ni, a r nos yr oedd
yn llewyrchu yn ole, [ . . . . . . ] wr=
deb mae yn ei ven[th]ygio gann ei
brawd Teitan, ei lli[w] yn [las] yn
llawn o vryche duon, a [ll]un gwr a
baych o ddrain ar ei gefn yn ei cha=
nol, hwn am ei ladrad nis galle
ddringo nessach na hynny at y ne=
[td. 212]

foedd./

Yno pan gyfarfu y saith dduw
yma yn yr un lle fe ddarfu
yddynt ddewis Mercurius i
siarad trostynt yn y kyman=
fa a r senedd honn./
Kupyd  wrth y duwieu./
2435] Syrs y sawl a ddirmygo ei dduw ei hun yn annuwiol
2436] ar ei air neu ar ei weithred er twrstneiddrwydd byd\ol/
2437] i r duwie eraill i gyd mae/n/ gwneuthr kwilidd a cholled [T: choled]
2438] a hwnn a ddyle ddwyn gosbedigaeth [T: gosbedigaet] kaled

[td. 213]

2439] Hynn a wnaeth y ffiloc yma Kressyd
2440] a vu gynt yn benn ar lendyd
2441] yr owran mae yn rhoi beie
2442] ar waith Venws a minne./
2443] yn doedyd ac yn achwyn am ei rhyglyddys ddrigiony
2444] mae fy mam a minneu oedd yr achos o hynny
2445] yn galw Venws yn dduwies ddall anwadal
2446] a llawer o ddrwc eiriau anosbarthus g[w]amal./
2447] Hi a fynn vwrw atto[m ninneu]
2448] ei godinebus vuchedd hitheu
2449] i honn ermoed dangossais
2450] gimin o help [corr. from: er moed] ac ellais./
2451] Ac yn gimin a bod hynn attoch chwi ych saith yn perthyny
2452] a chwithe 'ch [T: 'c] saith yn rhannoc o r holl ysbrydol allu
2453] y neb a wnaeth gam i ch uchel alwedigaeth
2454] a ddylech chwi ei gosbi a thrwm gosbedigaeth
2455] Ni chowsoch chwi mi a wranta
2456] y vath gamfraint a hynn yma./

[td. 214]

2457] kytunwch am y dialedd
2458] a rowch arni am y kamwedd
Mercuriws./
2459] Syr Cupyd fy nyfais a m kyngor yr owran i chwi
2460] yw rhoddi hynn y w lyfodraethu at yr ucha a r isa sy/n/ rheoli
2461] ynhwy a dymheran hynn o greulon achos
2462] ac a ron ar Gressyd benyd fal y gallo hi ei aros
2463] Barnadigaeth hynn yma
2464] sydd arnoch Sadwrn a Synthia [T: Syntia]
2465] bernwch ar odineb
2466] ar ol rhyglydd anghowirdeb./
[td. 215]
Kressyd mewn kwsc etto a Sa=
dwrn uwch ei phenn yn doedyd=
fal hynn./

Sadwrn./
2467] Am dy annuwiol siarad yn erbyn dy rasysol dduwie
2468] am dy anheilwng vuchedd a th [T: at] anniolchga[r] rinwedde./
2469] am dy vod mor wrthnebys i r drugaroc Venws
2470] am dy vod mor anghowir i gowir farchoc Troylus
2471] Dy bryd dy wedd dy lendyd
2472] dy rinweddau a th holl olyd
2473] o r awr honn allan Kressyd
2474] yr wyf i w ddwyn i gyd oddi wrthyd./
[td. 216]
2475] Yr wyf yn kyfnewid dy lawenydd i felancoli bob \amser/
2476] hwnn sydd fam i bob tristwch trwm a phryddder
2477] dy wres dy wlybwr i oerfel a sychdwr poenys
2478] dy nwyf dy chwareu i glyfydeu anioddefys [T: anioddfys]
2479] Dy holl wchder trafferthus
2480] i eissie mawr anghenus
2481] ac felly byw yn ddiwres
2482] a marw yn vegeres./
Barnedigaeth Synthia./
2483] Yn lle iechyd korfforol kymer dragwyddol ddolurieu
2484] ni all meddic na physygwr byth help i th glefydau
2485] bob dydd bigilydd y chwanega dy bruddder

[td. 217]

2486] dy galon o r diwedd a dyrr wrth hir drymder
2487] A phob dyn drwc ei dafod
2488] a th henw a fynn gydnabod
2489] fo a th drewir di ar ddannedd
2490] pob merch am dy enwiredd
2491] Dy risial olwc a vydd yn waedlyd gymysciad
2492] dy eglur lais melus a droir yn oerddrygnad
2493] rhyd dy ddeurudd wastad y tardd bryche duon diffaith [corr. from: diffeth]
2494] i ble bynnac y delych pawb a ffy oddyno ymaith
2495] Dy vowyd vydd hynn yma
2496] o dy i dy ka\r/dotta
2497] a th gwpan di a th glapper
2498] o hynn allan fydd dy arfer./
Kressyd yn deffroi ac yn kym=
ryd drych i weled ei chysgod
a hitheu wedi ei chyfnewid./

Kressyd./
[td. 218]
2499] Barned pob dyn a m gwelodd oes achos ym o bruddder
2500] hynn yw/r/ taledigaeth am gyffroi y duwie uchelder
2501] ac am vod yn anghowir i farchoc [T: farchoch] ufudd parod
2502] pob llawenydd bydol o hynn allan /r/wy/n/ dy \wrthod/
2503] Gwae i r awr a gwae i r diwrnod
2504] ac ugain gwae i r tafod
2505] A chan gwae i fab Tideus
2506] a chann hawddamor fytho i Droelus./
Ar hynn mae hi ynn myned ac
yn keissio gwellt a mantell ac
yn aros ymysc y gwahanol=
ion ar trueniaid: a r noswaith
y doeth yn ei mysc y kwyne wrthi
[td. 219]
ei hunan ac y doede y peth sydd
yn kanlyn./

Kressyd./
2507] O towarchen o bruddder wedi sinkio mewn gofalon
2508] o annheilwng Kressyd mewn llawer o foddion
2509] dy lawenydd aeth ymaith i ddwyn trymder i th roddwyd
2510] o th holl ddifyrrwch noethlwm iawn i th adawyd
2511] dy dynghedfen sydd galed a gorthrwm vu dy eirie
2512] nid oes y w gael mo r eli a iacha dy vriwie
2513] dy ore di aeth heibio a r gwaetha ytt nis darfu
2514] gwae fi dduw na buessit kynn hynn wedi dy gladdu
2515] fal na byasse son amdana

[td. 220]

2516] nac y Ngroec nac y Nhroea./
2517] Ple mae dy ystafell wedy ei gwisco a sidan dros\ty/
2518] mae dy aur vrodiad glustoge a th amrosgo wely
2519] mae/r/ llyssiau gwressoc a r gwinoedd i th gyssuro
2520] ple mae/r/ kwpane o aur ac arian yn disgleirio
2521] mae dy felys vwydydd a th ddysgle gloywon gwas\tad/
2522] mae dy vlassus seigiau a phob newydd arferiad
2523] ple mae/r/ dillad gwchion a r my[n]ych ddyfeissie
2524] ple mae/r/ lawnd a r kamlad a r e[u]raid nodwydde
2525] hynn i gyd a gefaist
2526] a kwbwl [sic!] o hynn a gollaist
2527] Ple mae dy erddi yn llawn o rissiau gwchion
2528] ple mae/r/ tiau bychein yn llawn o fentyll gwrddion
2529] ple mae/r/ wastad alay a llyssiau wedi ei thrwssio
2530] lle y byddit Mai ac Ebrill arferol i rodio
2531] i gymryd y boreywlith wrth dy blesser a th esmwythdra
2532] ac i wrando ar achwyn y felusbwnk Ffilomela
2533] gida llawer glân arglwyddes dann ganu karolau

[td. 221]

2534] gen ystlys y gwrddion fentyll a i kyson doriadau
2535] Hynn a vu ac a ddarfu
2536] pethau eraill rhaid kroessawy./
2537] Kymer letty/r/ klippan am dy eurblas uchelgryb
2538] am dy esmwythglyd wely kymer hynn o wellt oerwlyb
2539] am dy vwydydd [T: vwydyd] gwressoc a r gwinoedd o bell a ddyged
2540] kymer vara toeslyd a sukan sur i w yfed
2541] am dy eglurlais melys a th garole kynn fwyned
2542] kymer oernad gerwin dychryn gen bawb dy glowed
2543] am dy bryd dy wedd dy lendid a th howddgarwch
2544] kymer wyneb gweroc brychlyd yn llawn o ddiffeithwch
2545] Ac yn lle dy liut ymarfer
2546] a r kwpan yma a r klapper./
2547] Chwchwi arglwyddessau o Droe a Groec ymwrandewch
2548] am annedwyddol vuchedd ac i ffortyn n'amddiriedwch
2549] fy mawr anras yr hwnn nis gall neb mo i orfod
2550] gwnewch yn ych meddylie ohonofi ryfeddod
2551] fal yr ydwy fi/r/ owran nid hwy[rach] i chwithe vod

[td. 222]

2552] er ych glendid a ch gwchder i r un diwedd y gellwch ddyfod
2553] ne i ddiwedd a vo gwaeth os oes gwaeth no r gwaetha
2554] am hynn bid [T: bidd] bob amser ych meddwl ar y diwaetha
2555] dim ydiw ych glendid ond darfodedic vlodeuyn
2556] dim ydiw ych gorchafiaeth a phob peth sydd i ch kalyn
2557] ond gwynt yn chwthu yng nghlustie eraill faswedd
2558] ych siriol wynebpryd diflannu a wnaiff o r diwedd
2559] bid ohonofi bob amser exampyl yn ych meddwl
2560] yr honn sy/n/ dwyn tyst ar hynn i gyd yn gwbwl
2561] pob peth dayarol mal gwynt i ffwrdd a wisga
2562] am hynn bid bob amser ych meddwl ar y diwaetha
Un o r truenied./
2563] Paham yr wyt yn erbyn y pared yn ymguro felly:

[td. 223]

2564] ai keissio dy ladd dy hun ac heb fendio er hynny
2565] gen nad ydiw ochain ond chwanegu dagre i th lygaid
2566] fy nghyngor yt wneuthur rhinwedd o angenrhaid
2567] dysc drossi dy glapper i fyny ac i wared
2568] a dysc vyw ar ol kyfraith y begeried
Troelus ac arglwyddi eraill yn
myned heibio./

Y truenied./
2569] Arglwy[dd]i trugaroc er m[wy]n Duw yr ydym yn gw[aet]ied
2570] rhann o ch luseni ymysc hynn o druenied./
[td. 224]
Troelus yn rhoddi peth i bawb
ac yn rhoddi iddi hi wregis a
phwrs euraid yn llawn o aur a
thlysse, ac yn caru ei golygiad
ac er hynn heb ei adnabod, ond
yn bryddaidd myned ymaith: ac
yno y doede un o r truenied wrthi./

Un o r truenied./
2571] Fo gymrodd yr arglwy[dd hwn] f[w]y o drugaredd [wr]thyd
2572] nac a gy[mre]s wrthym ni yma i gyd./
Kressyd./
[td. 225]
2573] Pwy [T: Puy] ydoedd yr arglwydd aeth heibio ddiwaetha:
2574] a vu m[or] drugaroc i ni a hynn yma
Un o r truenied./
2575] Hwn ydiw Troelus [T: Toelus] marchoc o Droea
2576] mab brenin Priamws a gwr o r gwrola./
Ar hynn mae Cressyd yn lles=
meirio ac wrth ddeffroi yn doedyd.

[td. 226]
Kressyd./
2577] Ai hwn yw mab y brenin Priamws
2578] o angnghowir Gressyd a chowir farchoc Troelus [T: Toelus]
2579] Dy gariad dy lendid dy voneddigeidd[rwy]dd farchoc
2580] a gyfrifais yn y[ch]ydic pan oedd[wn i]fank olydoc
2581] fy meddwl oedd yn llawn o wac oferedd gwamal
2582] a beunydd yn dringo i dop yr awy[r] anwadal
2583] a hynn a m twyllodd yn angnghowir i fab brenin Priam\ws/
2584] o angnghowir Cressyd a chowir farchoc Troelus [T: Toelus].
2585] O wir gariad arnaf di a gedwaist dy urddas
2586] mewn gonestrwydd a theilyngdod y mhob kymdeithas
2587] i ferched a gwragedd amddiffynnwr vuost ffynnedic

[td. 227]

2588] a m meddwl inne ar faswedd ac oferedd llygredic
2589] a hynn a m twyllodd yn anghowir i fab brenin Priamus
2590] o angnghowir Kressyd a chowir farchoc Troelus
2591] Kariadau gochelwch ac yn hynn byddwch ddyfal
2592] i bwy y rhoddwch ych kariad a thros pwy y dygwch ofal
2593] delltwch hynn nad oes ond ychydic o r rhai perffaith
2594] ar y gellwch goelio uddynt ar gael kowirdeb eilwaith
2595] ofer yw/ch/ trafel profwch hynn pan y mynnoch
2596] fy nghyngor i chwi ei kymryd yn y modd ac y kaffoch
2597] chwi a i kewch ynhwy kynn sikred yn ei gweithred a i harfer
2598] ac ydiw kelioc y dryghin sy/n/ y gwynt bob amser
2599] O herwydd mi a wn vod y vath anwadalwch mewn merched
2600] ac ydyw breuder y gwydr wrthi fy hun rwy/n/ tybied
2601] tybied mewn eraill yr un nattur heb orthwyneb
2602] a r un anwadalwch a chimin o angnghowirdeb
2603] er bod rhai yn gowir ac yn onest heb ddrigioni
2604] rhai ychydic ydyn a rhy fychan sydd o r rheini
2605] y neb sy/n/ kael yn gowir ei kariadau na chwynan

[td. 228]

2606] nid wyf yn kyhuddo neb yma ond myfi fy hunan
2607] Ir wyf yn deissyf arnad roi fy nghorff mewn daear ga\led/
2608] i ymborth nadredd llyffaint a mân bryfed
2609] fy nghwpan fy nghlapper a chwbl o m anghenrhaid [T: anghenraid]
2610] rhann hynny i gyd ymysc y nghymdogion trueniaid
2611] yr aur yr arian a roddes Troelus i my
2612] kymer iti hynny ar help ar y niwarthy
2613] y fodrwy a r ruwbi sy/n/ y fodrwy wedi ei gweithio
2614] honn a hebryngodd Troelus yn arwydd oddi wrtho
2615] dod honn iddo kynn gynted ac y derfydd amdana
2616] a gwna fo/n/ gydnabyddys o r farfolaeth yma
2617] Yr wyf yn gorchymyn fy ysbryd gida Diane i drigo
2618] rhyd meyssydd a choedydd a dyfroedd i rodio
2619] o Diomedes ti a gefaist yr holl arwyddion
2620] a hebryngodd Troelus i mi yn anherchion
2621] anrhigaroc [T: anrigaroc] oeddyd o fab i vrenin Tideus
2622] o anghowir Kressyd a chowir farchoc Troelus
[td. 229]
Ac ar hynn y bu farw./


Y diweddiad./

2623] I Droelus pann ddoeded o drwm [T: drum] farfolaeth Kressyd
2624] gwallt ei benn a dynnodd fal dyn ynfyd
2625] o i gwendid o i thylodi o i nychdod pan glowodd./
2626] o dosturi a thrymder mewn llesmair fo syrthiodd
2627] tra fu byw yn ychneidio bob dydd amdani
2628] er ei bod hi anghowir iddo yfo vu gowir iddi
2629] fal arglwyddes y mynnodd i r ddaear ei diwarthu
2630] o geric marbl y parodd wneuthur bedd iddi
2631] ar ei bedd yr yscrifennes i bawb yno a ddele

[td. 230]

2632] y rheswm hwnn sy/n/ kalyn mewn [T: meun] euraid lythrenne
2633] Gwelwch arglwyddesse lle mae Kressyd o Droe/n/ gorwedd
2634] ryw amser yn vlodeuun ar holl ferched a gwragedd
2635] o r diwrnod hwnn allan rhoes diowryd nas peidie
2636] ac ymladd mewn rhyfel [T: ryfel] nes [ma]r[w] o waith kledde
2637] yn y diwaetha hynn y gyd a gowires
2638] ei einioes a gollodd ar law kreulon Achilles
2639] Pandar o drymder a dorr[o]dd ei galon
2640] hynn ydiw diwedd hynn i gyd o achossion
2641] Chwchwi rinweddol a glan ferched boneddigion
2642] byddwch bob amser i r neb y by[ddw]ch yn ffyddlon
2643] atkoffewch Kressyd yn fynych i ch meddyliau
2644] ac na wnewch angnghowirdeb na ffalster i ch kariad\au/
2645] o ch glendid [T: glendidd] o ch tegwch na wnewch ormod deunydd [T: deunyd]
2646] eych pryd, eych gwedd, eych glendyd ar droyad llaw a dderfydd
2647] o gwnewch yr hynn gore gadewch ofer gariad i gadw
2648] a dygwch gariad ffyddlon i r gwr vu drossoch varw

Diwedd y llyfr.
[td. 231]

Ac fal hynn y terfyna y /5/
llyfr a r diwaethaf o r hanes
honn y /:5: dydd o fis hyddfr=
ef oet Krist /1622./

Nodiadau
Notes

1. Stage direction in left margin.
2. Davies: a dyn yn y [charu heb] obaith.
3. vath ?
4. In the MS the circumflex is over the n.