Ystorïau allan o NLW ms. 13075B (=Llanover B17) (ms. c. 1590 (composed before 1561)), 52r-54v (‘Hanes Taliesin’ / ‘Llyma val i kavad Taliesin’), 54v-58r (‘Ystori y gŵr moel o Sythia’, 69r-84v (‘Ystori Alexander a Lodwig’), 104v-106v (‘Ystori'r llong foel’)).

Cynnwys
Contents

Llyma val i kavad Taliesin 52r
‘Y Gwr Moel o Sythia’, NLW ms. 13075B (=Llanover B17), 54v-58r 54v
Llyma ystori alexander a lodwig yr hain a vyont gedmaithion kywir / yw gilydd // val i dywaid yr ystori sy n kalyn 69r
Llyma ystori y llong Voel 104v



[td. 52r]


Llyma val i kavad Taliesin


[2] Gwr bonheddig oedd gynt / a elwid Tegid Voel /
[3] au dref tad ef oedd y bala ymhenllyn // ar llynn
[4] a elwid llynn Tegid hyd heddiw // ag o Graidwen
[5] i wraig briod / i ganed mab yddo / yr hwnn a el=
[6] wid Morfran ap Tegid // a merch a elwid Crairw /
[7] yr honn oedd y vorwyn dekaf yn holl ynys Bry=
[8] dain // a garwa kriston yny byd oedd y mab // ag
[9] yna i meddyliawdd Graidwen / i vam / nadoedd ef
[10] debyg i gael i gynwys ymlith boneddigion
[11] anrydeddvs / ony bai vod arno ryw gampav da /
[12] ne ryw wybodav vrddasaidd // Kans yn amser
[13] dechrauad arthur / a chasglad y vord gron oedd
[14] hynny // ag yna i ordainawdd Graidwen i vam
[15] drwy gelfydd llyfrav Pheryll / vrydon pair o awen
[16] a gwybodav ir mab // val i bai yn vwy i gyvarch
[17] au gymeriad / am i gyfrwyddyd au ddysg // ag yna

[td. 52v]
[1] i dechrauwyd berwi y pair / yr hwnn pan ddechrauid
[2] i verwi / ny ellid torri y berw arno hyd ymhenn
[3] vn dydd a blwyddyn / na dydd / na nos / hyd pan geffid
[4] y gwybodav // a Gwion bach mab gwrauank o
[5] lann Vair ynghaer Einon ymhywys / a osodes
[6] hi / i ymod y pair // a Dallmor dallme i gynny
[7] tan dan y pair // a gorchymyn yddynt / na edynt
[8] y berw i dorri arno / hyd ym henn vn dydd a
[9] blwyddyn // a hithav wrth lyfrav estronomi / ag
[10] oriav / a phlanedav / yn llysaua baenydd o bob ryw
[11] amravael lysav rinweddol // ag val ir oedd hi ddi=
[12] warnod yn llysya / pan oedd hi yn agos i benn
[13] y vlwyddyn // ef a ddamchwainawdd disgyn tri dafn
[14] or llynn brw\d/ hwnnw / ar vys Gwion bach / a rag
[15] i vryted / ef a drawodd i vys yny enav // ag yn
[16] kyn gynted / ag i sipawdd ef or dafnav gwrthfawr
[17] hynny / ef a wyddiad bob peth / ag a ddelai rag
[18] llaw // ag yna i adnabv ef / mae mwya perigl oedd
[19] yddo rag bwriad ag ystryw Graidwen // kans mawr
[20] oedd i gwybodav hi // a rag dirfawr ofn / ef a ve=
[21] ddyliawdd ffo parth au wlad // ag velly / y pair a
[22] dorres yn llapre / pan aeth y dafnav gwrthfawr o
[23] hano // am vod y llynn oll yn wenwyn ond y tri
[24] dafn hynny // val i gwenwynawdd ef vairch Gwydd=
[25] no garanir / lle rydysai / y dwr hwnnw / ir nant
[26] dan y ty // ag am hynny i gelwid y nant hwnnw / o
[27] hynny allan / gwenwynfairch // ag ar hynny / nachaf

[td. 53r]
[1] Graidwen yn dyvod i mewn // ag yn kanfod i llavur
[2] es blwyddyn yn golledig // a chymeryd y rwyf a orug
[3] hi / a tharro Dallmor dallme / ar i benn / yny oedd
[4] vn oi lygaid ef ar i rudd // ag yntav a ddywad // drwg
[5] o beth ym kwairaist / a mi yn wirion // ag ny bv i
[6] ti ddim kollad om hachos j // Gwir a ddwedy di
[7] heb hi // Gwion ffalst am ysbailawdd j // a chyrchv
[8] allan a orug hi / yr vn ffordd ag ir athoedd yntav or
[9] blaen / dan godi phais a rydeg // ag velly hi au har=
[10] ganfy ef yn drychaf ir mynydd / amkan milltir a
[11] hanner / oddywrthi // a Gwion bach / au harganfy hithav //
[12] ag yna ymrithawdd ef yn rith ysgyvarnog // a rydeg a
[13] orug ef // Sef a orug hithav / ymrith\o/ yn rith milast
[14] au ddilyn ef // ag or diwedd i droi ef au benn ti ar
[15] gwaered / at yr avon // Sef a orug yntav yna ym=
[16] ritho yn rith pysgodyn / a naido ir avon // Sef a
[17] orug hithav / ym ritho yn rith dyfrast / ag ymgais
[18] ag ef dan y kaulenni // yny vy raid yddo ef ym
[19] ritho yn rith aderyn / a hydeg ir wybr // a hithav a ym
[20] rithwys yn rith hebog // ag velly ny adewis hi vn
[21] awr lonydd yddo ef ynyr wybr // ag velly / pan oedd ef
[22] mewn dirfawr lydded / ag ofn angav arno yddargan=
[23] vy ef gryg o wenith / gwedy nitho / ar lawr ysgibor
[24] y nyffryn yr avon // Sef a orug ef / disgyn / ag ym
[25] ritho yn rith vn or gwenith // a hithav a ymrithwys
[26] yn rith jar ddu gwta / ag au hadnabv ef ymlith y
[27] gwenith // a hi au llynkawdd ef // ag velly / i mae r

[td. 53v]
[1] ystori yn dwedvd / i vod naw mis yny bola hi //
[2] a chwedy darfod yddi esgor arno ef // ny allai hi
[3] ar i chalon i ladd ef // eithr peri i wnio ef me=
[4] wn kod groen / au vwrw yny mor / yn ewyllys
[5] duw / yr jgainfed dydd o vis ebrill // ag ynyr am=
[6] ser hwnnw / i ddoedd kored i Wyddno Garanir
[7] ar y traeth rwng Dyvi ag ystwyth / geyr llaw i
[8] gastell i hvn // ag yny gored honno / i kaid gwerth
[9] kanpynt bob nos glamai // a mab oedd i Wyddno
[10] Garanir / a elwid Elffin ap Gwyddno // ag vn or
[11] rai jevaink dir\as/af oedd ef / a mwyaf aisav da
[12] arno / am i vod ef yn droelfawr ar dda // ag yn
[13] drwm gan i dad / au vam / i vod ef velly // gan
[14] dybiaid i eni ef ar awr ddrwg anhapvs // a
[15] thrwy ddaisyf i wraig // ef a roddes i Elffin dad /
[16] i Elffin / ddamwain y gored y vlwyddyn honno /
[17] i edrych / a ddanfonai dduw ddim gras / a fforten
[18] yddo ef byth // a nos glamai // ny chawsant ddim
[19] yny gored / ond y god groen honno // ag yna i dy=
[20] wad y gwas wrth Elffin // O byost di ddirras
[21] er joed // dirasach a wyd ti heno // Kans ti a dorraist
[22] ar gynheddfav kored dy dad / yr honn bob nos gla=
[23] mai / i kaid yndi werth kanpynt // ag nid oes yma
[24] heno / ond y kroenyn hynn // Ha wr hebe Elffin /
[25] ef a allai vod yna werth kanpynt // ag velly
[26] agori y god groen / ar gyvair wyneb y mab a
[27] wnaethant // ag yna i dywad Elffin // llyma dal

[td. 54r]
[1] jesin // Taliesin bid i enw hebe r gwas // a chodi
[2] y mab / ar y march / rwng Elffin a chorf / a orug
[3] y gwas // ag yna i peris Taliesin / ir march a
[4] oedd yn droter or blaen / rygyngo mor eswyth es=
[5] mwyth / a phe baint yn eistedd yny gadair esmwy=
[6] thaf / yn holl ynys brydain // ag yna / i gwnaeth
[7] Taliesin / voliant / i lawenhav / ag i proffwydo
[8] vrddas i Elffin // yr hwnn a elwir dihiddiant
[9] Elffin // ag val hynn i dechrauawdd ef / ar ve=
[10] sur englynion

[11] Elffin deg taw ath wylo
[12] na chabled neb yr eiddio
[13] ny wna lles drwg obaitho
[14] nid a wyl au portho
[15] nid a n goeg gweddi kynllo
[16] ny thyrr duw a addawo
[17] ny chad ynghored wyddno
[18] er joed gystal a heno

[19] Elffin deg sych dy ddaurudd
[20] nyth weryd bod yn rybrudd
[21] kyd tybiaist na chevaist vudd
[22] ny wna lles gormodd awydd
[23] nag amav wrthav dovydd
[24] kans o vor ag o vynydd
[25] ag o aigion avonydd
[26] i try duw dda i ddedwydd

[27] Elffin gynheddfav diddan
[28] anfilwriaidd yw damkan

[td. 54v]
[1] nid raid yt ddirfawr gwynfan
[2] gwell duw na drwg ddarogan
[3] kyd bwyf aiddil a bychan
[4] ar nod gorferw mor dilan
[5] mi a wnaf y nydd kyfran
[6] yt well na thrychant maran

[7] Elffin gynheddfav hynod
[8] na sorr ar dy gyvaelod
[9] kyd bwyf wann ar lawr vynghod
[10] mae rinwedd ar vy n havod
[11] nid raid yt ddirfawr ofnod
[12] tra vwyf j yth gyfragod
[13] trwy goffav enw r drindod
[14] ny ddychon neb dy orfod


[15] Taliesin ai kant


[‘Y Gwr Moel o Sythia’, NLW ms. 13075B (=Llanover B17), 54v-58r]



[td. 54v]
[1] Llyma ystori y gwr moel o Sythia yn dyvod at
[2] alexander mawr / yn gennad dros vrenin [T: venin] Sythia //
[3] pan oedd alexander yn dyvod au lv hyd ynglann
[4] yr avon a elwid Tenais // val nad oedd ryngto ef
[5] a gwlad Sithia / ond siwrnai ddiwarnod o Vor //
[6] llyma ddauddeg marchog vrddasaidd / yn dyvod ato ef
[7] oddiwrth vrenin Sithia / ag amravael vairch ag
[8] arfav ganthynt rag ofn gwyr Groeg // ag vn o
[9] naddynt oedd ddoethach na r llaill oll / a hwnnw a

[td. 55r]
[1] ddauth geyr bronn alexander / ag a ddywad wrtho
[2] val hynn // alexander heb ef / mawr yw dy ddaisyf
[3] di ath hwant // a phe bai gymaint dy allv di / ag i
[4] mae dy vryd ti / ath amkan // ym kyffes i dduw nad
[5] oedd ddigon gennyd / gael yr holl vyd yt dy hvn // Kans
[6] i mae y Dwyrain / ar Gorllewyn / yth law // ag i
[7] ddwyd ti yn sorri ar hynny / aisav kael ychwaneg /
[8] kans ti a vynnyd oresgyn yr holl vyd or gwbl
[9] a hevyd ti a vynnyd vod y pedwar defnydd pennaf
[10] yn darest[wn]g i ti // nid amgen // tan / awyr / dwfr / a
[11] daear // ag er hynny meddwl di hynn // ti a wely y
[12] dderwen dekaf yny koed / yr honn a sydd vawr a
[13] braisg a dichlynaidd / i gwraiddav / au phaladr yn
[14] llvniaidd / ai brig yn dew // a chwedy bo hi yn tyvy
[15] hir oesoedd a blynyddoedd / ef a ddaw vn awel o
[16] wynt / ag au bwrw hi ir llawr // a hevyd pwy
[17] bynnag a welai ffrwyth teg ar brenn / ef a dde=
[18] lyai synnaid arno yn graff / ag er chwanoked a
[19] vai ef [i]r ffrwyth / na thringai ef yn ry vchel
[20] rag ofn i goloven dorri / au ollwng ef ir llawr /
[21] ag velly wr da / nag esgyn dithav yn ry vchel / rag
[22] i ti syrthio yn ry jsel // a hevyd ti a wely y llew yn
[23] arglwydd ar yr holl anevailaid // ag nidoes vn [b]wys[t]=
[24] vil or byd / pan glywo ef y llew yn ryo / ag yn
[25] digio / a vaidd ysgog or mann i bo rag ofn y
[26] llew // er hynny / ef a ddaw terfyn ag angav yddo /
[27] ag yna i daw r adar bychain yw bigo ef / ag [yw]

[td. 56v]
[1] vwyta // ag am hynny / ny ddyly neb ymddired
[2] yn ormodd i olvd bydol / nag i gadernyd // a
[3] hevyd / ti a wely y dur / ar haern kaletaf oll / ef
[4] a ddaw rwd or ddaear / yw vwyta ef yn llwyr / ag
[5] am hynny / ny ddyly neb / er i gadernid / ai valchedd
[6] nad[1] ofno angav ai derfyn // a gnawd yw i
[7] beth gwann / drwy nerth duw / orchfygv / y peth a
[8] vo kadarn // ag velly wr da / ny ddelyy di ddyvod
[9] atom ni / mwy nag i delom ninnav atad tithav /
[10] am nadoes neges i vn o honom ni / wrth i gi=
[11] lydd / os dyvod awnaethost di yma / i vanegi dy
[12] enw i ni // ny ddorwn ni pwy a vych di // a he=
[13] vyd / nidoes i ni gyvanheddav // eithr mewn go=
[14] govav / anial / a diffaith goedydd / i byddwn ni //
[15] megis anevailaid gwyllton // a hevyd wr da
[16] kenedl rydd vrainiol a sydd yngwlad Sithia /
[17] ny vynnwn ni lywodraeth neb arnom / ag ny
[18] chaiswn ninnav vaistrolaeth ar neb // ag na chai=
[19] sed neb vaistrolaeth ar i gilydd // kans duw a er=
[20] chis i bawb gynnal i eiddio i hvn / a bod yn vod[=]
[21] lon i hynny // ag na chaised neb ddim o eiddio dyn
[22] arall yngham // a hynny a wna i ddyn rengi bodd
[23] duw // ag or gwnav dithav ddim dros benn hynny /
[24] i ddwyd ti yn torri kyfraith dduw au orchmynion //
[25] ag velly / ny welaf j ddim a dykio i ti / rag maint
[26] yw dy chwant ath awydd // kans ny byddy di vodlon
[27] er a geffych // kans ti a orchfygaist wlad lidia /

[td. 57r]
[1] a chapadosia / a Siria / a Pherres / a Media / a
[2] branta // ag i ddwyd ti yn awr / yn myned i oresgyn
[3] yr jndia vawr // ag velly wr \da/ / kwilydd mawr / yw i
[4] ti ddyvod yma / i gaiso pwrkas / a chyvoeth oddiwrth
[5] yn ridisi ni an tylodi / a thithav kyn amled dy
[6] vreniniaethav / ath gyvoeth // a maint a sydd o vren=
[7] hinioedd / ag amherodron / ag arglwyddi dan dy lywo=
[8] draeth di / ag yth wasnaethv // a maint yw dy olvdoedd
[9] dithav ath allv // ag er hynny tebig yw dy vod ti yn
[10] raidys / ag yn anghennog // kans pa vwyaf a ge=
[11] ffych / mwyaf oll a gaisy // kans er kyvoethoked a
[12] vo gwr / try vo ef yn kaiso hevyd / tylawd ag aise=
[13] og i bernir ef yn wir // ag velly / na sorred neb
[14] ar y peth a ddanfono duw yddo yn ddi bechod / nag
[15] ychydig / na llawer vo hynny // a hevyd / ti a ddelyyd
[16] ddyvod kof yt / am y vickdoriaeth vawr a gevaist
[17] di / yn ymyl dinas branta / ar hyd i byost wrthi /
[18] ag nid ky hawsed a hynny i ti yn gorchfygv ni
[19] nan gostwng // Kans pan debygych di dy vod ti
[20] gwedy yn gorfod ni // i byddwn ni yn dechrav ym=
[21] ladd a thi // a phan debygych di / ddarfod i ti yn
[22] hymlid ni an gorfod / i byddwn ni yn ymvikra
[23] a thi / ag yn ryvely arnad o vewn yth lv // Kans
[24] byanach / a chynt yw yn tylodi ni // nath allv di ath
[25] gyvoeth // ag am hynny ysgawn / a disger [sic] vyddwn ni
[26] a chyvoethog wyd tithav / ag am hynny trymon a
[27] diog vyddwchwi // ag velly wr da / ny pherthyn i ti

[td. 57v]
[1] gaiso goresgyn gwlad Sithia // a hevyd nidoes i ni
[2] ormodd gyvoethav na galluoedd // ag nidoes arnom
[3] ni dra gormodd aisav / na thra chwant ar dda / na
[4] golvd bydol // ag am hynny anodd yw i ti / na n dala
[5] ni / na n gorddiwes // a hevyd wr da pwy bynnag a
[6] gaffo tynghedfen dda / a llonyddwch / ag amkan o olvd
[7] bydol ef a ddyly kaiso atal i dynghedfen dda gydag
[8] ef // Kans anwadal / a llefn yw r dynghedfen / a
[9] hawdd yw genti lithro / ag anwadaly / ag ny ellir i
[10] hatal hi oi hanfodd // a hevyd / ti a gevaist y vyddigo=
[11] liaeth / ar gorfod ar lawer o gedyrn / a gormodd o
[12] gyvoethav bydol / er hynny / na chais di ry ormodd o
[13] ddim o naddynt // ag na vydd ry groelon rag anwadaly
[14] y dynghedfen / a throi or rod i holwyn / ath ollwng
[15] dithav or kwrr vchaf yddi / hyd yngwaelod y klawdd //
[16] Kans ef a ddwedir / nad oes traed i dynghedfen // ag am
[17] hynny / ny saif hi yn ddiogel // ond i mae yddi vraichav
[18] hirion / val i dychon hi ostwng y kadarn / megis y
[19] gwann / a chodi y gwann / megis y kadarn // ag am
[20] hynny / ef a ddwedir / vod yddi adanedd / i hydeg oddy
[21] wrth ddyn // ag i ddyvod at ddyn / ag i anwadaly me=
[22] gis i mynno // ag velly / pan gaffo dyn dynghedven
[23] dda gydag ef yn llonydd // ef a ddyly knivio i hadanedd
[24] rag ofn yddi hydeg oddiwrtho ef // a hevyd / ef a allai
[25] dy vod ti yn tybiaid / vod y bobl a wyd ti / yny kaeth=
[26] iwo / yth garv di / wrth i gorchfygv // ym kyffes i dduw
[27] wr da / nad oes vn dyn ar y ddaear kyn gased / gan

[td. 58r]
[1] bob dyn a thydi // Kans rwng y rai tirion hygar /
[2] ar neb / ny bo n kaiso kaethiwed / na maistrolaeth
[3] ar i gilydd / rwng yr haini i byd kariad // a thith=
[4] av a sydd yn kyffro tremysg a ryveloedd ar bawb /
[5] ag am hynny / i maen gas gan bawb dithav // Kans
[6] yr rai a etyd ti yn llonydd / a gav ti yn ddiwidon
[7] yt / ag yth garv dithav // ag velly wr da ym kyffes
[8] i dduw / mae kynt i bydd ser y Dwyrain yny gor=
[9] llewyn / y rai na symvdant byth oi lle // a chynt i
[10] kar y pysg y tir sych / nag i bydd / kywir gariad rwng
[11] dyn or byd / ar neb a vo yny ddirmygv / ag yny
[12] ostwng // Kans er i vod yn dwedvd yn deg / ef a vydd
[13] y gwenwyn ar llid yny galon ef // ag am hynny wr
[14] da / gorffywys di bellach / a phaid ath ryvely / a does
[15] di adref yth wlad dy hvn / a gad ni yn llonydd / ag
[16] yn heddwch // ag velly / er son a thrafferth y gwr
[17] moel o Sythia / ny lestairiawdd alexander ar i
[18] siwrnai / namyn dyvod au longav yn rwydd
[19] i wlad Sythia ir lann


[20] ag velly terfyna




[td. 69r]


Llyma ystori alexander a lodwig
yr hain a vyont gedmaithion ky=
wir / yw gilydd // val i dywaid yr
ystori sy n kalyn


[5] Yr oedd gynt varchog / ag vn mab yddo yn vnig / yr
[6] hwnn a garai ef yn vawr // au dad au danfo=
[7] nes ef i wlad bell / yw vaethv / ag yw ddysgi //
[8] a chwedy bod y mab yno saith mlynedd / i dad a
[9] ddanfonawdd kenadav at y mab / i erchi yddo ddy=
[10] vod adref / i ymweled ai dad au vam / au ffryns //
[11] ag yntav a ddauth // ag ir oedd i dad ai vam yn
[12] llawen oi weled ef // Kans ir oedd yn llvniaidd
[13] o gorff / ag yn addfwyn o bryd / ag yn synwyrol
[14] yn ddoeth / ag yn ddysgedig // ag ef a hapiodd ar ddi=
[15] warnod / vod i dad ai vam / ar mab gydag hwynt
[16] yn eistedd wrth y vord / yn chwedlaua // ag yno i
[17] dauth eos i vronn y ffenestr / ag a ganawdd kani=
[18] adav teg // a ryveddy yn vawr a wnaethant // ar
[19] marchog a ddywad / o hapvs yw y neb a wypai /
[20] beth ody r eos akw yn y ganv // ag yna y dywad y
[21] mab // o vy annwyl dad heb ef // mi a wnn ddeall
[22] kaniad yr eos / a mi au manegwn / ony bai rag
[23] ofn i chwi ddigio // ag yna i dywad i dad // dywaid
[24] yn eon vy mab / a thi a gav weled beth a wnel=
[25] wyf / au digio ai paido // ag yna i dywad y mab // i
[26] mae r eos yn dwedvd yny ganiad / i byddaf j arg=
[27] lwydd galleog // val i kaffwyf j vy anrydeddv gan
[28] bawb / ag yn vnwedig genychwi vy n had / yr hwnn

[td. 69v]
[1] a ddewch ag ewer a dwr i mi olchi vy nwylo /
[2] a mam a ddaila twel i mi sychv vy nwylo //
[3] ai dad a ddywad // ny ddaw yr amser arnad ti byth
[4] i keffych di y gyfriw wasanaeth hynny genym ni //
[5] a thrwy lid a digovaint mawr / kymeryd i vab a
[6] orug ef ar i gefn / au dawly ef ir mor / gan ddwe=
[7] dvd / trig yna deallwr kaniad yr eos // ar mab
[8] [drwy wyllys duw] a noevawdd i benn rock a
[9] oedd yny mor // ag yno i by ef bedwar diwarnod / heb
[10] na bwyd na diod // ar pvmed dydd i dauth llong dan
[11] hwyl haibo // a phan welas ef y llongwyr // ef a
[12] ddywad yn vchel wrthynt // ha wyr da heb ef / er
[13] kariad ar dduw / tynnwch vi allan o berigl yr
[14] angav hynn // ar llongwyr a welas i vod ef yn
[15] jevank / ag yn deg / au kyrchysant ef ir llong at=
[16] tynt // ag authant ag ef i wlad yr Egip / ag ai
[17] gwerthysant ef i ddvc or wlad honno / er chwe=
[18] mork // ar mab a dyvawdd mewn doethineb / a theg=
[19] wch // ar dvc au karai ef yn vawr / ag ai gwnaeth
[20] ef yn ystiwart dros i holl gyvoeth // ag ynyr amser
[21] hwnnw / i ddoedd brenin y dernas honno / a thair
[22] bran yny ddilyn ef / yn wastad / ywch i benn ef /
[23] ag yn krio val ir oedd ef yn \vlin/ oi klywed hwynt // ag
[24] yna i parawdd y brenin alw geyr i vronn holl
[25] wyr boneddigion yr ynys // a chwedy i dyvod / ef
[26] a ddywad wrthynt // ha wyr / vy ffryns am kenedl
[27] heb ef / dyma r achos i per\a/is j / ych galw chwi // nid
[28] amgen na bod tair bran ywch vymhen j bob

[td. 70r]
[1] amser / yn llevain / val i ddwyf j yn vlinedig
[2] oi klywed hwynt // ag o bydd yma neb o wr je=
[3] vank sengl / a wypo deall / pwy achos i maent
[4] hwy yn llevain arnaf j / au tynny hwynt ymaith
[5] oddywrthyf // mi a brwmaisaf / ag a dyngaf myn
[6] vynghoron / i kaiff ef vy merch j yn briod / a
[7] bod yn gedymaith i mi / tra vwyf j byw // ag yn
[8] ol vy mywyd j / ef a gaiff rioli yr holl vrenhini=
[9] aeth i gyd i hvnan // ag nid oeddid yn kael or holl
[10] gynghoriaid i gyd / vn a vedrai ddeall yr achos
[11] ir oedd y brain yn llevain // nag yn gwybod pa
[12] vodd i tynnid hwynt oddiwrth y brenin // ag yna i
[13] dywad y mab / wrth y dvc // arglwydd heb ef / a wdd=
[14] ochwi / a gaidw y brenin / i air au brwmais / os
[15] myvi a ddychon / kyflenwi i wyllys ef // ar dvc
[16] a ddywad / i ddwyf j yn tybiaid i gwna // ar mab
[17] a ddywad // mi a ddoda vy mywyd mewn gwystl i
[18] kwpla j wyllys y brenin // a vynny di i mi ovyn
[19] ir brenin / / hebe y dvc // Mynnaf hebe y mab // ag
[20] yna i ddaeth y dvc / at y brenin / ag a ddywad // Varg=
[21] lwydd he vrenin heb ef // dyma wr jevank / yr hwn
[22] a sydd gall / a chyvarwydd / yr hwnn a sydd yn addo
[23] kyflenwi ych wyllys chwi o blegid y brain / os
[24] kyflenwchwithav bob peth / ag a ddarfv i chwi i
[25] addo // ar brenin a dyngawdd myn koron i vrenini=
[26] aeth / i kwplai ef i holl addewid // ag yna i dauth
[27] y mab geyr bronn y brenin // a phan i gwelas y
[28] brenin ef // ef a ddywad wrtho // O ty di vab teg / a

[td. 70v]
[1] wddost di roddi ateb ym kwestiwn j // Gwnn ar=
[2] glwydd hebe y mab // Ych kwestiwn chwi yw hynn
[3] am y brain // Ar serten o amser / i ddoedd dwy
[4] vran // kymar a chymares // ag ef a aned ydd=
[5] ynt y drydydd vran // ag yny lle hwnnw i ddoedd
[6] kymaint o brinder / val i ddoedd yn anodd i ddyni=
[7] on / nevailaid / ag adar / gael i trwydded // val i
[8] ddoeddynt yn mairw o aisav trwydded // Ar pryd
[9] hynny / i ddoedd y drydy vran yn jevank yny
[10] nyth // ag yna / i ddaeth y gymares / i gaiso trwy=
[11] dded / ag ny ddauth hi yny hol mwy ir nyth // ar kym=
[12] ar a dryvaelawdd / i gaiso trwydded ir vran jevank /
[13] au magv a orug ef / yny oedd hi yn abl i hydeg
[14] gydag ef // a phan aeth y prinder haibo // i dauth y
[15] vran gymares ailwaith / at y vran jevank // a hi a
[16] >vynn< dala kedmaithias a hi // a phan welas y vran wrw
[17] hynny / ef a vynnai i hela hi ymaith oi kedmaith=
[18] ias hwynt // am yddi i gadael hwynt / pan oedd y
[19] kiw yn jevank / yn egwan / ag yn anghenraid yddo
[20] ef wrth help i gadw i vywyd // ag am hynny / ny chaiff
[21] hi ddim oi kwmpniaeth hwynt // ag y mae hithav
[22] yn pledo // ddarfod yddi hi oddef kur / a dolur mawr
[23] ar i anedigaeth ef ir byd // ag am hynny / vod yn
[24] jawnach yddi gael i gedmaithias ef / nav dad // a
[25] llyma r achos i maent hwy ych dilyn chwi arg=
[26] lwydd / i gaiso barn gyviawn / pa vn o honynt
[27] hwy / a ddyly kael y vran jevank yny chwmpniaeth /

[td. 71r]
[1] ag am hynny arglwydd i maent hwy yn gwnae=
[2] thur y kri hynn / ar trwbl arnochwi // ag ond i
[3] chwi roddi barn vnion ryddynt / ny chewchwi i
[4] gweled hwy byth ych trwblo chwi // ag yna i dywad y
[5] brenin // er yddy vam ef / gael travael / ar i anedigaeth
[6] ef ir byd // nid ody hynny / yny helpy hi ddim // Kans
[7] gwedy eni ef / i ddoedd y trwbl / ar tristyd / gwedy
[8] droi yn llawenydd yddi // ag am yddy vam i ado ef
[9] pan oedd ef yny nyth yn wann / ag yn jevank / pan
[10] oedd raid yddo ef wrth help a swkr // au dad yn
[11] taring gyda i giw / i gaiso trwydded yddy vagv /
[12] au rekyfro ef // ag am hynny / i ddwyf j / yn roi
[13] barn / na bo ir vran jevank ddilyn dim oi mam /
[14] eithr dilyn i thad // a phan glywas y brain hynny /
[15] ef aeth dwy yr vn ffordd yn gytvn // ag vn i ffordd
[16] arall dan levain // ag ny welad hwy byth yny wlad
[17] honno // ag yna i govynnawdd y brenin ir mab / pa
[18] vodd i gelwid ef // ar mab a ddywad / mae alexander
[19] oedd i enw ef // ag yna i dywad y brenin // Raid i ti o
[20] hynn allan vyngalw j yn dad i ti // a thi a gav
[21] briodi vy merch j / ag yna i tariawdd alexander
[22] gyda r brenin / ag i ddoedd ef yn gariadys gan
[23] bawb // kans i ddoedd ef yn arfer i hvnan mewn
[24] jawnder / glendid / a gwroldeb // val i ddoedd ef yn
[25] ennill y gair ar bawb or wlad honno // ar amser
[26] hynny / i ddoedd amherawdr yn Ryvain a elwid
[27] Taitvs / a hwnnw a oedd voneddigaidd / a gwrol / val

[td. 71v]
[1] nad oedd nag amherawdr / na brenin / na phryns
[2] ynyr holl vyd yn debig yddo ef // a phan glyw=
[3] as alexander hynny // ef a ddywad wrth y brenin //
[4] Vy arglwydd dad heb ef // mi a glywa vod amherawdr
[5] gwych yn Ryvain // ag i mae arnaf chwant myn=
[6] ed i daring ennyd yddy lys ef / i ddysgi arferion
[7] val i bewn j aravach // o bai vodlon genychwi
[8] vyn had i mi vyned // ag yna i dywad y brenin //
[9] da gennyf j hynny heb ef // Ond mi a vynwn i
[10] chwi amledd o aur ag arian / a phethav angenrai=
[11] diol am law hynny // A hevyd / mi a vynnwn i
[12] chwi briodi vy merch j / kyn i ddelych o dref // ag yna
[13] i dywad alexander // o arglwydd dad heb ef / e vydd
[14] bodlon genychwi / vy ffafro j yn awr // a phan ddel=
[15] wyf j adref ailwaith / mi au priodaf hi trwy
[16] anrydedd / val i darperid // ag yna i dywad y brenin //
[17] val i bo ych wyllys chwi / am hynny heb ef // ag yna
[18] i kymerth alexander i gennad oddiwrth y brenin /
[19] ag aeth i lys yr amherawdr // ag ef a syrthiawdd ar
[20] i linniav geyr bronn yr amherawdr // ag au anryde=
[21] ddawdd ef // ar amherawdr au kyvodes ef i vynydd
[22] ag ai kysannawdd ef / gan ovyn / o pa le ir han=
[23] oedd ef // ag yna i dywad alexander // Y ddwyf j
[24] yn etivedd i vrenin yr Eifft // a mi a ddauthym
[25] yma / i wnaethur gwsanaeth / ych galleog ras chwi /
[26] o bydd bodlon genychwi // ag yna i dywad yr amher=
[27] awdr / vod / yddo ef raeso // ar amherawdr / au

[td. 72r]
[1] pwyntawdd ef yn garfer yddo // ag au gorchmynnawdd
[2] ef ir ystiwart // ar ystiwart a ordainawdd ystavell
[3] lan gyson yddo ef // a phob peth ag a oedd berthynys
[4] gyda hynny // ag alexander / a ymddygawdd i hvnan
[5] yn gall ag yn synwyrys // val i ddoedd ef yn garia=
[6] dys gan bawb // ag ychydig gwedy hynny // i dauth yno >vab i<
[7] vrenin Phraink / i wasnaethv yr amherawdr // ir
[8] hwnn i govynnawdd yr amherawdr yddaw / pa vodd
[9] i gelwid / ag o pa le i hanoedd // ag yntav a ddywad
[10] mae lodwig oedd i enw // a mab i vrenin Phraink
[11] oedd ef // ag yna i dywad yr amherawdr // Mi a
[12] wnaethym alexander yn gyrfer [T: gyfer] i mi // a chwithav
[13] a gewch vod yn dwyn vy ffiol j // val i bo chwi
[14] yn gwsnaethv vy mord j ych dav bob amser // ag
[15] ef orchmynnawdd yddy ystiwart ordaino ystavell
[16] yddo yntav // ar ystiwart au gosodes ef ynyr vn
[17] ystavell / ag alexander // ar ddav wr hynn / a oedd=
[18] ynt gynhebyg yw gilydd o bryd ag arferon / val nad
[19] oedd neb ag adwaenai vn o naddynt oddiwrth i gilydd /
[20] ond bod alexander / yn gyfrwyddach / ag yn gallach i
[21] waithredoedd na lodwig // ar ddav wr jevank hynn /
[22] a gerynt i gilydd yn vawr // ag ir oedd ir amherawdr
[23] vn verch yn vnig // yr honn a elwid Phlorenti // a
[24] honno a gae vod yn etiveddes yddo ef / ar amher=
[25] awdr au karai hi yn vawr // ag i ddoedd ir verch
[26] yma ystavell i hvnan / a gwaison yddi // ag i
[27] ddoedd yr amherawdr / yn arfer o ddanfon / saig

[td. 72v]
[1] baenydd oddiar i vord i hvn / gan alexander
[2] yddy verch / er dangos i karai ef hi // ag ar ddi=
[3] warnod / ef a hapiodd vod alexander a bysnes
[4] arno / ar bryd kino / val nad oedd ef yn gallv dyvod
[5] i wasnaethv / na neb yny le // a phan wybv lodwig
[6] hynny / ef a wasnaethawdd yn lle alexander // a
[7] chwedy darfod gwsnaethv / yr amherawdr or gwsan=
[8] aeth diwethaf ar benn i linav / yr amherawdr a
[9] orchmynawdd i lodwig / ddwyn y ddysgl ir verch /
[10] gan dybiaid mae alexander oedd ef // a lodwig a
[11] gymerth y ddysgl / ag au dyg hi ir verch // ar verch
[12] a adnabv / nad alexander oedd ef // a hi a ovyn=
[13] nawdd yddaw pwy oedd i vab / a pha vodd i gel=
[14] wid // ag yntav a ddywad / mae mab i vrenin ffran
[15] Phraink oedd ef / a lodwig oedd i enw // ag yna i
[16] dywad hithav // duw a dalo i chwi ych labr // ag
[17] yna i ddaeth ef ymaith // ag yny vann / i dauth al=
[18] exander / ag i kwplawyd gwsnaethv ar y vord / ag
[19] i darfy kino // ag yna i ddaeth lodwig yddy ysta=
[20] vell yn dryglaf // ag yny vann i dauth alexander
[21] yddy ystavell / ag arganfod lodwig yny wely // ag
[22] yna i govynnawdd alexander / o vy annwyl
[23] ffrynd / am kedymaith lodwig / bwedd velly / a pham
[24] yw dy dristyd ti // ag yna i dywad lodwig // ny wn
[25] j pa achos yw / ond i mi gwympo mewn dolur /
[26] ag i ddwyf j yn tybiaid / na ddiangaf j rag angav //
[27] ag yna i dywad alexander // mi wnn achos dy glevyd

[td. 73r]
[1] ti // pan authost di heddiw ar saig y [cywir. ysgr. oddiwrthir] verch yr am=
[2] herawdr / wrth i gweled hi yn vwyn / ag yn serchog
[3] i nynaist di oi chariad hi // ag yna i dywad lodwig /
[4] o alexander / ny allai holl veddygon y byd / ddeall
[5] vynghlevyd j / yn gywirach na hynny // ond i ddwyf j
[6] yn ofni vy angav // ag yna i dywad alexander / Ky=
[7] mer gynffwrt gwrol / mi ath helpa di yn orav ag
[8] i gallwyf // ag yna i ddaeth alexander ir varchnad
[9] ag ef a brynawdd napgyn / yn llawn main gwrth=
[10] vawr [heb wybod i lodwig] / ag au roddes ef ir
[11] verch // a hithav a ovynnawdd yddaw / pa le i pryny=
[12] sai ef y lliain kostfawr hwnnw // O arglwyddes
[13] heb ef / mab y brenin mwynaf o griston / ai danfo=
[14] nes ef i chwi / o gariad arnochwi // ag er pan welas
[15] ef chwi heddiw / i mae ef yn gorwedd yn glaf yny
[16] wely // ag os goddevwchwi ef i varw / vy vydd arnochwi
[17] beriglav mawr // ag yna i dywad hi // O alexander /
[18] e gynghorwchwi vi velly / i golli vy morwyndod /
[19] duw am katwo j rag hynny // mi a dybiais na
[20] byddychwi / y vath genadwr hynny dros neb ataf j /
[21] ag am hynny / does ymaith om golwg j / ag na ddywaid
[22] wrthyf j drysto ef mwy // a phan glywas alexander
[23] hynny / ef a wnaeth i ddywty yddi / ag aeth ymaith // a
[24] thrannoeth i ddaeth alexander ir varchnad / ag a bry=
[25] nawdd vydrwy vawr waithiog // ag ef a ddauth a hi
[26] at y verch / ag au roddes hi yddi / heb wybod i lodwig /
[27] ag ef a ddywad / mae lodwig au danfonawdd hi //

[td. 73v]
[1] a phan welas hi y rodd gostfawr honno // hi a
[2] ddywad // Mae n ryvedd gennyf j / kyn vynyched ag
[3] gwelsochwi vy vi / na bysechwi yn dwedvd drysoch
[4] ych hvnan / ag nid dros arall // ag yna i dywad alex=
[5] ander // O arglwyddes heb ef // nid ody vy meddwl j
[6] tiag atochwi ar y vath beth hynny // am nad ody vy
[7] ryw wn j yn abl ym gwmparo ach bath chwi // ond
[8] y neb a vo ganto gedymaith da // ef a ddyly gwnaethyr
[9] drysto mal kedymaith kywir // ag am hynny / y galleokaf
[10] brynses / kymerwch dryeni arno ef / a gwnewch ef
[11] yn jach oi ddoluriav // ag yna i dywad Phlorenti //
[12] ewch ymaith yr owron / ny rof j vn ateb i chwi //
[13] ag yna ir aeth ef ir varchnad y trydy dydd / ag a
[14] brynawdd gwregis / yr hwnn a dalai vwy na r vyd=
[15] rwy / ag au roddes ef ir verch / yn arwybod i lodwig //
[16] a phan welas hi yr arwydd kostfawr hwnnw // hi a
[17] ddywad wrth alexander // dywaid wrth lodwig / am
[18] ddyvod y drydydd awr or nos heno ym ystavell j / ag
[19] ef a vydd y drws yn agored // ag yna i ddaeth alex=
[20] ander at i gedymaith lodwig / ag a ddywad wrtho //
[21] Vynghariadys gedymaith lodwig / bydd lawen / mi
[22] a droesym wyllys y verch atad ti // a heno mi ga vy=
[23] ned a thi / yddy hystavell hi // a phan glywas lodwig
[24] hynny / ef aeth yn holl jach // ar nos honno / i ddaeth
[25] ef eti hi // ag yno i bv ef drwy r nos mewn digry=
[26] vwch a llawenydd // ag o hynny allan i byont hwy
[27] ylldav yn gariadys at i gilydd // ag velly i ddoedd

[td. 74r]
[1] lodwig yn arfer o gyrchv eti // val or diwedd / i ty=
[2] biawdd marchogion or llys // vod lodwig ynghvd a
[3] merch yr amherawdr // a hwy a veddyliysant yndynt i
[4] hvnain / pa vodd i gallent i ddala ef au ladd // ag
[5] yna i klywas alexander hynny // ag ef au gwilawdd
[6] hwynt yn vynych rag ofn yddynt ddala lodwig ai
[7] ladd // ag yna i hadnabyont hwy / vod alexander
[8] yn gado lodwig / i vyned at verch yr amherawdr
[9] yn heddychlon // ag alexander / a oedd yn dodi hvnan
[10] yn vynych mewn perigl oi vywyd / oi hachos hwynt
[11] heb wybod i lodwig // ond ef a wyddiad Phlorenti //
[12] ag ymhenn serten o amser / gwedy hynny // ef a ddauth
[13] llythyrav at alexander / i ddangos marw i dad
[14] yny gyfraith // a bod yn raid yddo ef ddyvod yn eb=
[15] rwydd adref / i dderbyn i vreniniaeth / gydag anry=
[16] dedd a llawenydd // ag yna i dangoses ef hynny i
[17] lodwig / ag i Phlorenti / yr hain a oedd drist am
[18] hynny // ag yna i ddaeth alexander at yr amherawdr
[19] ag a ddywad wrtho // Or galleokaf arglwydd heb ef // mi
[20] a gevais lythyrav o varwolaeth vyn had // ag i
[21] mae yn angenraidiol i mi vyned i gymeryd vy
[22] mreniniaeth yn llaw / os kanedwchwi i mi
[23] vyned // ond mi a allwn ymwrthod am hynys / ag
[24] ar maint da a sydd i mi yny byd / a tharing \g/yda
[25] chwi / yn gynt nag i digiochwi wrthyf j // ag yna i
[26] dywad yr amherawdr // alexander heb ef / i mae yn
[27] drwm gennyf j / ych bod chwi yn myned ymaith // a[m]

[td. 74v]
[1] ych bod chwi yn orav gwsnaethwr ym ty j // ond
[2] ny ddyly amherawdr rwstro neb yddy ddyvodiad
[3] eithr yn gynt helpy i was i gael anrydedd a
[4] gorchaviaeth // ag am hynny / ewch yn enw duw at
[5] ych dyvodiad am bendith j gyda chwi // ag yna i ym
[6] jachawdd alexander / ar amherawdr // ag i ddoedd llaw=
[7] er or llys / yn ddrwg gantynt i vynediad ef oddyno //
[8] a lodwig / a Phlorenti / a aethant yddy hebrwng ef
[9] saith milldir / ag nys gadai alexander hwynt i
[10] vyned ymhellach // ag yna i kwympysant hwy ylldav
[11] ar y ddaear o drymder // ag alexander / ai kodes
[12] hwynt i vynydd / ag ai kynffwrdawdd hwynt / gan
[13] ddwedvd / O lodwig / vy annwyl ffrynd heb ef // mi
[14] ach rybuddiaf chwi o blegid y peth a sydd ryngochwi
[15] ar arglwyddes yma / i chwi i gadw ef / yn ddirgela
[16] ag i gallochwi / ag nas dangosochwi i neb // Kans
[17] mi wnn i daw arall yno ym lle j / a hwnnw
[18] ach gwila chwi ddydd a nos / i gaiso ych dala chwi
[19] yn vaiys / er mwyn kael ych kyhuddo chwi // ag
[20] yno i dywad lodwig // O alexander heb ef / mi au
[21] kadwaf ef / yn ddirgela ag i gallwyf // eithr beth a
[22] wnaf j / pan gollwyf ych kwmpniaeth chwi // ond
[23] mi a ddaisyva / arnoch / gymeryd y vydrwy honn gen=
[24] yf j / er vynghovio j // ag yna i dywad alexander /
[25] mi a gymeraf y vydrwy yn llawen o gariad arnoch
[26] chwi // eithr am bod j heb ddi hi / ny ollyngwn j chwi
[27] byth yn angof // ag yna i kymerth ef y vydrwy / a

[td. 75r]
[1] chan ymvraichaido / a chusanv i gilydd ymjachae
[2] >a< myned adref a wnaethant // ag ymhenn serten o
[3] amser gwedy hynny / i dauthant mab brenin Spaen
[4] yr hwnn a elwid Gwido i lys yr amherawdr i dri=
[5] go // a hwnnw a gavas myned ir vn ystavell a lodwig /
[6] yn erbyn wyllys lodwig // a Gwido adnaby hynny // ag
[7] am hynny i dalioedd ef gynfigen wrth lodwig / val
[8] na baiddawdd ef vyned at y verch yn hir o amser
[9] rag ofn Gwido // etto er hynny / i ddoedd ef yny charv hi
[10] yn gymaint / ag i ddaeth ef eti ailwaith val ir
[11] oedd or blaen // ag yna i adnabv Gwido / vod lodwig
[12] ynghyvaillach merch yr amherawdr // ag ef a wiliawdd
[13] yn kyhyd baenoeth / val ir adnaby ef or diwedd / vod
[14] lodwig mewn kyvaillach a hi // ag ef a hapiodd ar
[15] ddiwarnod / vod yr amherawdr yny nauadd / yn kan=
[16] mol alexander / am i voneddi\g/aiddrwydd au ddoethineb //
[17] ag yna i dywad Gwido // arglwydd heb ef / ny thalai alex=
[18] ander i ganmol velly // kans i ddoedd ef yn drautur
[19] yr hyd i bv ef ych llys chwi // ar amherawdr a ovyn=
[20] nawdd pa vodd // a Gwido a ddywad // nidoes i chwi
[21] verch ond vn / a honno / i mae lodwig gwedy salwhae
[22] hi / drwy help alexander // ag yna i digiawdd yr am=
[23] herawdr yn groelon // ag ar hynny / dyma lodwig yn
[24] dyvod ir nauadd // a phan i gwelas yr amherawdr
[25] ef // ef a ddywad wrtho // pa beth a glywaf j am danad
[26] ti gorff drwg anghywir // ag os gellir ei brwvo ar=
[27] nad ti a gav ddioddef yr angav kroelonaf ag a

[td. 75v]
[1] ellir i ddevaiso i ti // ag yna i govynnawdd lod=
[2] wig // arglwydd beth yw r achos // ag yna i dywad
[3] Gwido // i ddwyd ti yn gorwedd [T: gowedd] baenoeth gyda merch
[4] vy arglwydd j / ag yny salwhae hi // a hynny / mi au
[5] gwnaf yn dda om korff / ar dy gorff di // ag yna i
[6] dywad lodwig // i ddwyf j yn wirion / am y peth
[7] hwnnw / ar kelwydd ir wyd ti yny haerv arnaf j /
[8] a hynny mi au prwvaf mewn ymladd ar dy be{n}n
[9] di // ar amherawdr a bwyntawdd dydd yddynt [T: ydynt] i ym=
[10] ladd // ag yna i ddoeth lodwig at y verch / ag a ddywad
[11] wrthi / val i daroedd i Gwido i kyhuddo hwynt
[12] wrth i thad hi // ag i mae diwarnod gwedy r am=
[13] herawdr i osod i ni ymladd mia Gwido // ag i
[14] mae n raid i mi gael ych kyngor chwi // Kans
[15] chwi a wddoch / nad wyf j yn abl i ymladd a Gwido
[16] am i vod ef yn gryf / ag yn galed mewn arfav // a
[17] minnav yn nawsaidd / ag yn wann // ar kweryl yn
[18] ddrwg // ag os ymladd a wnaf j ag ef / nid wyf j ond
[19] gwr marw / a hynny a vydd kwilyddvs i chwithav //
[20] ag yna i dywad Phlorenti // gwnewch vynghyngor
[21] j // or dydychwi yn gwann drysto y chvnan // ewch yn
[22] ebrwydd at vy n had / a dwedwch wrtho ef / ddyvod llythyr=
[23] av atochwi oddiwrth ych tad / yr hain a sydd yn dangos
[24] i vod ef yny wely angav // au vod ef yn daisyf kael
[25] ych gweled chwi / val i gallo ef osod i vreniniaeth
[26] au dda i chwi / kyn ir elo or byd hwnn // a daisyvwch
[27] arno gael myned i ymweled ag ef // ag yddo oedi y

[td. 76r]
[1] dydd ymladd a Gwido // try vochwi yn myned / ag yn dy=
[2] vod // a phan gaffochwi gennad gan vyn had // ewch
[3] yn ddirgel / at alexander / a dangoswch yddo ef bob
[4] peth / ar achos i dauthochwi yno // a daisyvwch arno ef
[5] ddyvod i ymladd a Gwido drosochwi // a phan
[6] glywas lodwig y kyngor hynny gan Phlorenti / ef a
[7] vy vodlon i hynny // ag yna i ddaeth ef at yr am=
[8] herawdr / i ddwedvd i holl ddamwain // ag ef a ga=
[9] vas kennad gan yr amherawdr i vyned i ymgais
[10] ai dad / ag oedi y dydd ymladd yn hwy / yny ddelai ef
[11] ailwaith yny ol // ag ef a gymerth i gennad ag a
[12] aeth parth ag Egipt // yny ddauth ef i lys alexander //
[13] a phan wybv alexander / ddyvod lodwig yno // ef a
[14] ddauth yny erbyn ef / gan i rysewi ef yn anrydedd=
[15] vs / ag yn llawen // ag yna i dywad lodwig // O vyng=
[16] haredig ffrynd / am hanwyl gedymaith // i mae vy my=
[17] wyd j am hangav ar dy law di // Kans ti a ddwedaist
[18] i doi ataf j gedymaith / yr hwnn am bradychai j /
[19] ony bewn j kall // ag yna i dauth mab i vrenin
[20] Spaen / yr hwnn a elwir Gwido // a hwnnw an
[21] gwilwys \ni/ / yny ddalawdd ef ni yn vaiys // ag ef an
[22] kyhuddawdd ni wrth yr amherawdr // ar amherawdr
[23] a bwyntawdd diwarnod i ni ymladd gorff dros
[24] gorff / am y kweryl // ag i [ma]e Gwido yn gryf / ag
[25] yn galed // a minnav yn [wann] / ag yn nawsaidd / ar
[26] kweryl yn ddrwg // ag am hynny / i kynghores Phlorenti
[27] i mi ddyvod atochwi [kans hi a wyddiad ych bod chwi

[td. 76v]
[1] yn ffrynd ffyddlon i ni] / i ddaisyf arnochwi ddy=
[2] vod i ymladd a Gwido \ym lle j/ // am ych bod chwi yn debig
[3] i myvi // ag yna i govynnawdd alexander / pa bryd
[4] i ddoedd y dydd ymladd gwedy bwynto // ag yna i dywad
[5] lodwig / mae yr wythfed dydd i heddiw // ag yna i
[6] dywad alexander // Y vory i bydd vy mriodas j / am
[7] naithor // ag ef a ddarfy i mi rybuddio vy ffryns
[8] am dailaid ir naithor // ag o tariaf j yma y vory /
[9] ny allaf j vod yno erbyn y dydd hwnnw // os minnav
[10] nidaf yno / i ymladd ag ef // ef a ddarfy am Phlorenti
[11] a thithav // ag am hynny / ny wnn j beth a wnaf // a
[12] phan glywas lodwig hynny / ef a syrthiawdd ir llawr
[13] gan ymovudio yn dost / a dwedvd // trymder / ag alaeth
[14] a sydd bob ystlys i mi // ag yna i dywad alexander //
[15] kyvod a bydd lawen / a chynffwrdys / nid ymwrthodaf
[16] j a thi / o serch kolli vymreniniaeth am bywyd // Ond
[17] hynn yw vy meddwl j // am yn bod ni yn debig / vn ir
[18] llall / ag na all neb ond ni yn dav / adnabod vn o
[19] honom ni oddiwrth y llall // a phawb ach kymer chwi
[20] ym lle j // ag am hynny / teriwchwi yma i briodi
[21] vyngwraig j / ym lle j // a chynhelwch bob peth / val
[22] pe bewn j yma vy hvnan // ond pan ddelochwi ir
[23] gwely gyda vyngwraig j // byddwchwithav gywir a
[24] ffyddlon i minnav // a minnav af yno erbyn yr ym=
[25] ladd // ag os duw a ry i mi y gorav / ar y gwr hwnw /
[26] mi a ddawaf yma ailwaith yn ddirgel // a chwithav
[27] a gewch vyned yno yn ddirgel // ag ar hynny / i ddaeth

[td. 77r]
[1] alexander / tia llys yr amherawdr // ar borav drann=
[2] oeth / i dauth lodwig ir eglwys / yr hwnn a oeddid
[3] yn tybiaid / mae alexander oedd ef // ag ef a briodes
[4] gwraig alexander / ag a gynhalioedd y naithor yn
[5] llawen / gydag amledd o vwydav melys / a digonedd
[6] o bob ryw winoedd // a phan aeth hi yn nos // ef aeth
[7] lodwig ir gwely gyda r vrenhines // ag ef a ddodes i
[8] gleddyf yn hoeth ryngto ef a hi / bob nos yny gwely
[9] nes dyvod alexander adref // ag yna i bv drwm
[10] gan y vrenhines hynny / ond ny ddywad hi ddim
[11] wrth lodwig // a phan ddauth alexander geyr
[12] bronn yr amherawdr / ef a ddywad wrtho // O
[13] arglwydd amherawdr heb ef // mi a edais vyn had
[14] yn glaf / ag a ddauthym yma i gadw vy anryd=
[15] edd / am prwmaison // ag yna i dywad yr amher=
[16] awdr // i ddychwi / yn gwnaethur yn debig i wr
[17] gwych // a hap a ddaw i chwi och kweryl da // a
[18] phan glywas Phlorenti / ddyvod alexander yno / hi
[19] a ddanfones yny ol ef // a phan ddauth ef eti / hi au
[20] brychaidawdd ef / ag ai kusanawdd ef / gan ovyn yddo
[21] pa le i gadawsai ef i chariad hi lodwig // ag yntav
[22] a ddywad yddo i ado ef yn vrenin ynyr Eigipt / yny
[23] le ef // ag yna i ddaeth ef i ystavell lodwig / ag
[24] nidoedd yny llys / neb yn tybiaid nad lodwig oedd
[25] ef / ond Phlorenti yn vnig // a thrannoeth kynn
[26] myned i ymladd / i dywad alexander wrth yr am=
[27] herawdr [yngwydd Gwido] arglwydd amherawdr heb
[28] ef / i mae r Gwido yn ffalst / ag yn anghywir / ym

[td. 77v]
[1] kyhuddo j wrthychwi / ag yn dwedvd vy mod j mewn
[2] kyvaillach / ach merch chwi / ag yn di anrydeddv i
[3] chorff hi // ag am hynny / mi a dyngaf ir holl angy=
[4] lion / na bv hi yny vath gyddnabyddiaeth hynny / gyda
[5] myvi er joed // a heddiw [gyda help duw] / mi a
[6] wnaf hynny yn dda / ag au prwvaf ar i gorff ef //
[7] ag yna i dywad Gwido // minnav a ddwedaf / ag a dyng=
[8] af ir angylion bendigedig / ag i bob peth ag a wnaeth
[9] duw / vod kydnabyddiaeth ryngod ti a hi / ag i ti / i
[10] salwhae hi // a mi a wnaf hynny yn dda ar dy
[11] benn di // ag ar hynny / hwy authant ar i mairch / ag
[12] a rythrysant ynghvd / yny dorres i dwy ffonn hwynt
[13] yn ddryllav man // ag yna i tynysant hwy i kleddyf=
[14] av / ag a ymffystysant yn hir // ag or diwedd alexander
[15] gyda nerth mawr / ar vn dyrnod / a dorrawdd penn
[16] Gwido oddiar i gorff / ag au dyg ef i Phlorenti / a
[17] hithav ai dyg ef at i thad / gan ddwedvd wrtho /
[18] dyma benn Gwido // ag yna i danfones yr amher=
[19] awdr yn ol alexander [yr hwnn oedd ef yn tybiaid
[20] mae lodwig oedd ef] / ag a ddywad wrtho // O lodwig
[21] heb ef / heddiw i amddiffynnaist di vy merch j / a
[22] pheth bynnag a vo tailwng i ti i gael / ti av kau //
[23] ag yna i dywad alexander / vod duw yn helpy y
[24] neb a vo ar gyviawnder // ag yn gwanhav y kyn=
[25] vigennwyr // Ond mi a ddaisyvaf arnochwi arg=
[26] lwydd roddi kennad i mi / vyned i ymgais an had
[27] yr hwnn a edais j yn glaf // ag yna i dywad yr am=
[28] herawdr // ewch heb ef / a dewch ailwaith ar vyrr //

[td. 78r]
[1] am na allaf j vod yn hir heb ych gwsanaeth
[2] chwi // ag yna i kymerth alexander i gennad / ag
[3] a aeth parth au wlad i hvn // a phan i gwelas
[4] lodwig ef // ef au grysewis ef yn llawen / gan wnae=
[5] thyr yddo sir vawr // a dwedvd wrtho // O vynghariadys
[6] ffrynd om holl \ffrynds/ i gyd // pa vodd i darfv i chwi ysbydo
[7] ych siwrnai // a phwy ddiwedd a ddygysochwi // ag
[8] yna y dywad alexander // mi a leddais dy elyn
[9] ath gyhuddwr di // a does di i lys yr amherawdr i
[10] wasnaethv // kans mi a enillais i ti vwy o gar=
[11] iad yno / nag a vy i ti er joed or blaen // ag
[12] yna i dywad lodwig // nid yn awr yn vnig i
[13] kadwysochwi vy mywyd j // ond llawer gwaith kyn
[14] hynn // ag am hynny / nidwyf j yn abl i daly i chwi /
[15] eithr duw a dalo ywch // ag yna ir aeth lodwig i
[16] lys yr amherawdr drychefn // ag alexander y nos
[17] honno / a aeth ir gwely gyda r vrenhines // ag yna
[18] i dywad ef wrthi / airav teg serchawl / gan i
[19] braichaido / au chysanv // a hithav a ddywad / chwi
[20] a vyoch yn hir / heb ddangos i mi ddim kariad /
[21] na throi ych wyneb ataf j // a pham i dodysochwi
[22] ych \kleddyf/ yn hoeth ryngoch a mi yny gwely // ag yna i
[23] dywad ef wrthi [T: wrthdi] hi // O vy arglwyddes / am brenhin=
[24] es heb ef // ny wnaethym j hynny / er dim drygoni
[25] i chwi / ond o ragorol gariad atochwi // a hithav
[26] a oedd yn tybiaid // mae o vick a hi i gwnathoedd

[td. 78v]
[1] ef hynny // a hi a ddywad i byddai hi gymwys ag
[2] ef // ag i ddoedd yny llys varchog / yr hwnn a vysai
[3] hi yny garv yn vawr or blaen // ag o hynny allan
[4] hi a ddechrauawdd karv y marchog hwnnw vwy vwy //
[5] ag or diwedd / hwy a veddyliasant / pa vodd i gallent
[6] hwy ddiva y brenin alexander // a hwy a gawsant
[7] wenwyn / ag au roesant yddo ef // ag ony bysai i
[8] vod ef yn gryf / ag yn dda i natur / marw a vysai
[9] ef // eithr ef a waithawdd y gwenwyn oddy vewn
[10] yddy gorff ef / yny aeth ef yn grach drosto / ag yn gripl
[11] gwann glaf / na welad er joed ar y ddaear i vath ef //
[12] ar vrenhines / ar arglwyddi / ar gwyr boneddigion
[13] or ynys / a ddwedysant // nad oedd y vath gripl ag
[14] oedd ef / yn weddvs i raeno arnynt // am na
[15] allai ef ennill etiveddion glan // ag yna i gyrrwyd
[16] ef i maes oi rialwch / ag oi ynys // ag yny kyvam=
[17] ser hynny / i bv varw yr amherawdr // ag i bv
[18] varw tad lodwig brenin Phraink // a lodwig / a
[19] briodawdd Phlorenti // ag yna i ddoedd lodwig yn
[20] amherawdr Ryvain / ag yn vrenin Phraink // a
[21] phan glywas alexander hynny // ef a ddywad yndo
[22] i hvn // i mae vynghedymaith j yn awr / yn am=
[23] herawdr yn Ryvain / ag yn vrenin Phraink / a
[24] gorav i mi vyned ato ef // Kans mi a ddodais vy
[25] hvnan mewn perigl om bywyd yn vynych er i
[26] vwyn ef // a thrannoeth / ef a gymerth i ffonn au
[27] ddysgl / au glapar / ag a aeth parth a llys yr amherawdr //

[td. 79r]
[1] a phan ddauth ef geyr llaw y porth / ef a gwym=
[2] pawdd i eistedd yno / ymlith kryplaid eraill / yr
[3] hain a oedd yn aros yno gael kardodav // ag yny
[4] mann / ef a ddauth yr amherawdr i maes // ar kry=
[5] plaid a ffystysont i klapers // ag alexander a ffust=
[6] awdd i glapar yntav // ag yna i tariawdd alexan=
[7] der wrth y porth / yny authant hwy yddy kino // ag
[8] yna i tikawdd ef y porth // ar porthor / a ovynnawdd
[9] pwy oedd yno // ag alexander a ddywad // mae yma
[10] wr tylawd yn daisyf arnochwi ddwedvd wrth yr
[11] amherawdr / vod yma grypl gwann / yn daisyf kael
[12] bwyta i gardod / ar lawr i nauadd ef / er kariad ar
[13] dduw ag alexander // ar porth\or/ a ddywad / i ddwyf j
[14] yn kredy / na baiddy di gaiso hynny gan yr amher=
[15] awdr / am vod y nauadd yn llawn arglwyddi a
[16] gwyr boneddigion / ag os gwelant hwy dydi [/ hwy]
[17] ymadawant au bwyd // ond mi a wnaf dy neges [
[18] er mwyn duw ag alexander / wrth dy ddaisyf di]
[19] ag yna i ddaeth y porthor geyr bronn yr amherawdr
[20] ag a ddywad y neges wrtho / yny modd i harchysai
[21] alexander yddaw // a phan glyby yr amherawdr ef
[22] yn enwi duw ag alexander brenin yr Egipt /
[23] ef a erchis ir porthor / i ddwyn ef i mewn / er
[24] anferthed a vai r olwg arno / au ddodi ef ar lawr
[25] y nauadd i vwyta i vwyd / lle gwelwyf j ef // ag yna
[26] i dauth y porthor ag ef i mewn ir nauadd / ag a
[27] roddes yddo ef vwyd yngwydd yr amherawdr / a chwedy
[28] yddo ef reffresio i hvnan yn dda / ef a ddywad

[td. 79v]
[1] wrth vn or gwaison // Vy annwyl ffrynd heb ef / mi
[2] a ddaisyva arnad ti ddwedvd wrth yr amherawdr /
[3] vy mod j yn daisyf arno ef / ddanfon i mi ffiolaid
[4] o win / yny ffiol ef i hvn / er mwyn duw / ag alex=
[5] ander // ar gwas a ddywad // ny chredaf j / i kav di hynny /
[6] Kans pan ddarffo i ti yved oi ffiol ef // nid yf / ef
[7] or ffiol honno mwy // ond er hynny / mi a wnaf dy ne=
[8] ges di hebe r gwas // ag yna i ddaeth y gwas att yr
[9] amherawdr / ag a ddywad / vod y kripl / yn daisyf kael
[10] ffiolaid o win / oi ffiol ef i hvnan / er mwyn duw
[11] ag alexander // a phan glywas yr amherawdr enwi
[12] duw / ag alexander // ef a baroedd llanw i ffiol ef i
[13] hvn o win / au roi ir krypl // a phan gavas alex=
[14] ander y gwin / ef au dodes ef yny botel / ag a vyrodd
[15] y vydrwy a gathoedd ef gan lodwig yny ffiol // ag ef
[16] au danfones hi at yr amherawdr // a phan welas
[17] lodwig y vydrwy / ef a adnaby mae honno a roesai
[18] ef i alexander // ag ef a veddyliawdd yny galon
[19] varw alexander / ag ef a orchmynnawdd ir gwas i
[20] ddodi ef mewn ystavell / yny gaffai ef chwedlaua ag
[21] ef // a chwedy kino i dauth yr amherawdr at y dyn
[22] klwyvys / ag a ovynnawdd yddo / pa le i kathoedd ef y
[23] vydrwy honno // ag alexander a ovynnawdd ir amher=
[24] awdr a oedd ef yn adnabod y vydrwy // adwaen yn
[25] dda hebe r amherawdr // a wddochwi i bwy i roesoch
[26] chwi hi / hebe alexander // gwnn yn dda hebe r
[27] amherawdr // ag yna i dywad alexander // myvi
[28] yw alexander / yr hwnn i roesochwi y vydrwy

[td. 80r]
[1] yddo // a phan glywas yr amherawdr hynny / ef a
[2] syrthiawdd ir llawr o drymder ag alaeth / ag ef a
[3] wylawdd yn dost / gan ddwedvd // O alexander / ty di
[4] yw hanner vy enaid j / pa le i mae y korff teg kry=
[5] aidd a welais j i ti // a wyd ti yr owron mor ang=
[6] ryaidd a hynn // ag yna i dywad alexander // llyma
[7] val i hapiodd i myvi / am i chwi ddangos ked=
[8] maithias gywir i myvi yn vyngwely gyda vyng=
[9] wraig j / pan ddodysochwi gleddyf noeth ryngoch
[10] a [T: a|a] hi // ag am hynny / hi a gymerth digovaint wrth=
[11] yf j / val na vynnawdd hi / vyngweled j o hynny
[12] allan // a hi a vyrawdd serch ar varchog or llys /
[13] a hi a ym gyvaillachawdd ag ef / ag am gwenwy=
[14] nysant jnnav yny modd hynn // ag am gyrysant j
[15] i maes om hynys // a phan glywas yr amherawdr
[16] hynny / ef a ymaelawdd / am i vwnwgl ef / ag ai
[17] kusannawdd ef gan ddwedvd wrtho // O vyngharedi=
[18] gol ffrynd / mae n ddrwg gennyf j / ych gweled chwi
[19] mewn klevyd mawr velly // ond er hynny vy annwyl
[20] ffrynd / byddwch gynffwrdys ennyd / tra vwyf j yn
[21] danfon i gaiso meddygon ych jachae chwi // Kans
[22] nid ysbariaf j / na thir / na daear / na da yny byd
[23] o bydd posybl gael help i chwi / ych gwnaethur chwi
[24] yn jach // ag yna i dygwyd ef i ystavell gyvoethog /
[25] yr honn oedd gwedy thrwsio yn deg / a phob peth ag a
[26] oedd yn angenraidiol tiag at i jechyd ef // ar am=
[27] herawdr a ddanfonawdd / kenadav drwy yr holl enys=

[td. 80v]
[1] oedd / i gaiso meddygon gorav ag a ellid i kael // a
[2] chynn penn mis / ef a ddauth yno ddeg arigain or
[3] meddygon gorav / a chyfrwydda ag a ellid i kael yny
[4] gelfyddyd honno // a phan welas yr amherawdr y meddy=
[5] gon / ef au grysewis hwynt yn llawen / ag a ddywad
[6] wrthynt // ha wyr heb ef // mae ffrynd i mi / gwedy myned
[7] yn grypl // a mi a vynnwn allv i jachae ef // ag nid
[8] arbedaf j / nag aur nag arian / na dim da eraill ag
[9] a sydd ar vy helw j // ond mi au roddwn hwynt yn
[10] llawen dros i jechyd ef // ag yna hwy authant
[11] yddy weled ef // a chwedy ir meddygon ddeall i gle=
[12] vyd ef // hwy a ddwedysant na allai neb help yddo
[13] ef / ond yr vn duw // a phan glywas yr amherawdr
[14] hynny / i ddoedd ef yn glaf yny galon // ag ef a
[15] ddaisyvoedd help gan dduw // ag ef a alwodd atto wyr a
[16] gwragedd tylodion / a gwyr duwiol eraill / ag a
[17] ddaisyvoedd arnynt weddio ar dduw / ar ddanfon je=
[18] chyd yddy ffrynd ef // ag val i ddoedd alexander ddiwar=
[19] nod yny weddi // ef a glywai lavar ywch i benn
[20] yn dwedvd / be lladdai yr amherawdr i ddav vab
[21] oi law i hvnan / yr hain a ddygysai i wraig ef
[22] ir byd yn vn grothaid // ag i ti gael i gwaed hwynt
[23] i olchi dy holl gorff di drosto / ti a vyddyd holl jach //
[24] a phan glywas alexander hynny // ef a dybiawdd na
[25] byddai well yddo ef ddangos hynny // am vod yn er=
[26] byn natur / i vn gwr ladd i vaibion i hvn / i
[27] gaiso jechyd i wr dieithr // ag am hynny / ny ddango=

[td. 81r]
[1] sawdd ef ddim o hynn i neb // ar amherawdr oedd
[2] yn gweddio / ag yn ymprydio baenydd / gan ddaisyf ar
[3] dduw ddanfon jechyd yddy ffrynd ef // ag val i ddoedd yr
[4] amherawdr ddiwarnod mewn devosiwn da // ef a
[5] glywai lavar yn dwedvd // pa hyd i llevwchwi / ef a
[6] ddarfv dangos i alexander / pa vodd i kaiff ef i
[7] jechyd // a phan glywas yr amherawdr hynny // ef aeth
[8] at alexander / yn llawen / ag a ddywad wrtho // O vy
[9] annwyl ffrynd heb ef / bendigedig yw duw / yr hwnn
[10] nid ody yn gollwng yn angof / y neb a vo n trysto
[11] yddo ef / gan yr hwnn i kevais j wybodaeth / ddarfod
[12] dangos i chwi / beth ach gwnai chwi yn jach // ag am
[13] hynny / mi a ddaisyva gael gwybod / val i gallom
[14] ni gyd lawenhav // ag or bydd dim ag a allwyf j i
[15] gael / nid arbeda j nag aur / nag arian / na dim ag
[16] a sydd ar vy helw j // eithr mi au roddwn hwynt yn
[17] llawen / er kael jechyd i chwi // ag yna i dywad alex=
[18] ander / ny baiddaf j ddangos i chwi / pa vodd ym
[19] iachair j / am i vod ef yn beth yn erbyn natur //
[20] ag yna i dywad yr amherawdr // O alexander / trysta i
[21] mi / a pha beth bynnag yw ef / ag a vo posybl i mi
[22] allv wnaethur / mi au gwnaf ef / er ych jachav chwi
[23] ag am hynny / na chel ddim ragof j // ag yna i dyw=
[24] ad alexander / mi a gevais wybodaeth gan dduw / os
[25] lladdechwi ych dav vab och dwylo ych hvnan / am gol=
[26] chi j oi gwaed hwynt / i byddwn j jach // ag am hy{n}ny
[27] mi baidais a dangos y mater / am vy mod j yn

[td. 81v]
[1] tybiaid vod yn erbyn natur / i vn gwr ladd i
[2] vaibon i hvn / i gaiso jechyd i wr diaithr // ag
[3] yna y dywad alexander yr amherawdr // na ddwe=
[4] dwchwi ych bod yn wr diaithr // Kans mi ach
[5] karaf chwi val vy hvn // ag am hynny a bod i
[6] mi d[d]eg o vaib vaibon / nid ysbariwn j vn o
[7] naddynt yn vyw er kael jechyd i chwi // ag yna
[8] i gwilawdd yr amherawdr / yr amherodres / ar
[9] arglwyddesi [T: arlwyddesi] / ar mamaethi / i maes or ystavell /
[10] ag yna i ddaeth ef i mewn ir ystavell / lle ir
[11] oedd i vaibion ef yn kysgi / ag ef a dynnawdd i
[12] gyllell / ag a dorres archoll dan benn bronn pob
[13] vn o naddynt / ag ef a erbynnawdd i gwaed hwynt
[14] mewn kawg / ag ef a olchawdd alexander drysto /
[15] or gwaed hwnnw / yny oedd i gnawd ef kyn deked
[16] ag i bysai dekaf er joed // ag yna i kusannawdd
[17] yr amherawdr ef gan ddwedvd / O alexander /
[18] yr owron i gwelaf j di / val i gwelais j
[19] di gynt / bendigedig yw duw / yr hwnn a ddanfon=
[20] awdd i mi y maibion hynn ych jachae chwi //
[21] ag ny wyddiad neb oddiwrth angav y maibion / ond
[22] yr amherawdr / ag alexander // ag yna i gwisgawdd
[23] yr amherawdr / am dan alexander / wisg vrenhin=
[24] ol / gan ddwedvd wrtho // dewchwi ddeg milltir o=
[25] ddyma / a mi a ddawaf ych erbyn chwi // a da a vy
[26] gan alexander y kyngor hwnnw // ag yna i ddaeth
[27] alexander ymaith yn ddirgel // ag yna i dywad yr

[td. 82r]
[1] amherawdr wrth Phlorenti / ddyvod llythyre ato ef o
[2] ddiwrth yn ffrynd ni alexander // ag i mae ef yn dyvod
[3] tiag yma / a mi af yny erbyn ef // ar amherodres a
[4] ddywad / dewch heb hi / a minnav \a ddawaf/ ar \ych/ ol chwi / ar arg=
[5] lwyddesi / ar gwragedd boneddigion gyda mi / ag ny
[6] wyddiad hi oddiwrth angav i maibion // ag yna ir
[7] aethant / a chwmpaeni mawr gydag hwynt // a hwy
[8] a granfyant [sic] ag alexander / ag a vy lawen ganth[=]
[9] ynt i weled ef // a hwy authant ag ef ir llys // a
[10] phan vy bryd kino / ef a ddodwyd [cywir. ysgr. oddiwrthddywad] alexander i eistedd
[11] wrth y vord / rwng yr amherawdr / ar amherodres / a
[12] hwy a wnaethant sir vawr yddo ef // ag yna i dyw=
[13] ad yr amherawdr / mae n dda gennyf j Phlorenti
[14] ych gweled chwi yn llawen wrth alexander // ag
[15] yna i dywad hithav / paham na bewn j lawen
[16] oi weled ef // ag yn vnwedig chwchwi arglwydd a dde=
[17] lyech / vod yn llawen oi gwmpniaeth \ef/ / am na bysechwi
[18] byth yny gorchaviaeth hynn ony bysai ef / a llawer
[19] pryd i kedwis ef ych bywyd chwi // ag yna i dywad yr
[20] amherawdr wrth Phlorenti / a welsochwi y kripl a
[21] oedd yma y dydd arall yn daisyf arnaf j roi diod yddo
[22] ef / er mwyn duw ag alexander // gwelais yn wir
[23] heb hi / a thosta oedd y gweled // beth hebe r amherawdr /
[24] betfai alexander yny modd hwnnw / ag na bai ddim
[25] ai gwnelai ef yn jach / ond gwaed ych dav vab chwi /
[26] yr hain a ddygysochwi ir byd yma yn vn grothaid
[27] ony roddychwi i gwaed hwynt yddy jachae ef // ag yna

[td. 82v]
[1] i dywad hithav / paham arglwydd i govynwchwi hynny
[2] i mi / yn wir heb hi / a bod i mi ddeg o vaibon / mi
[3] a allwn i lladd hwynt om llaw vy hvnan / er yddo ef
[4] gael jechyd / ag ai golchwn ef o hwnnw vy hvnan / yn
[5] gynt nag i bai ef yny vath glwyf hynny // kans ef
[6] a allai dduw ddanfon i mi blant ailwaith / ag
[7] amhosybl yw kael y vath gedymaith kywir ag yw ef //
[8] ag yna i bv dda gan yr amherawdr i chlywed hi ve=
[9] lly // ag ef a ddywad // O wraig heb ef ai gwell genychwi
[10] vod ych maibion yn vairw / na bod alexander yn
[11] grypl // am hynny / mi a ddwedaf y gwir / alexander oedd
[12] y kripl a welsochwi yma y dydd arall / a mi au gwn=
[13] aetho ef yn jach o gwaed [sic] ych dav vab chwi / ag i maent
[14] hwy yn vairw yny kawell // a phan glywas yr amhero=
[15] dres hynny / trymhav a orug hi / val i bydd natur yn
[16] peri // a phan glywas y mamaethi hynny / hwy aethant
[17] dan levain ag wylo tiar ystavell / lle i ddoedd y
[18] maibon // ag i ddoedd y maibon yn vyw yn chwarav
[19] yn kanv / ag yn diolch i dduw / ddanfon i bywyd yddynt
[20] hwy ailwaith // ag yna i ddaeth kennad at yr amher=
[21] awdr ar ffrwst / i ddangos / vod i vaibion ef yn vyw /
[22] a bod dan i bronnav hwynt [yny lle i torysid arn=
[23] ynt] ddwy graith / val edevyn aur // ag yna i bv la=
[24] wenydd mawr gan bawb or llys / ag i roesant ddiolch
[25] i dduw / am y gwrthav hynny // nid amgen / na bywyd i
[26] maibion / a jechyd yddy ffrynd // ag yna i kasglawdd yr
[27] amherawdr amledd o wyr // ag aeth gydag alexander

[td. 83r]
[1] ir Eifft / ag a ryvelawdd ar vrenhines / ar marchog
[2] yr hain a oeddynt ynghvd yn byw yn anghyfraithys /
[3] ag au daliawdd hwynt / ag a barawdd i llosgi hwynt
[4] mewn powdr // ag i ddoedd chwaer ir amherawdr / a
[5] honno a roddes ef yn wraig i alexander // a chwedy
[6] dodi alexander / yny ynys / au gyvoeth yn heddychlon
[7] ag yn llonydd // ef a aeth yr amherawdr adref // ag
[8] alexander / a dariawdd yno / ag a gynhaliawdd i
[9] ynys yn wrol / ag a ddarostyngawdd i elynion dano
[10] ef // a phan oedd \ef/ yny ogoniant yn esmwyth / ef
[11] a veddyliawdd / am i dad au vam / yr hain a oedd
[12] yn trigo mewn gwlad bell // ag ef a ddanfones ken=
[13] nad atynt / i ddwedvd i dawe vrenin yr Eifft / y
[14] dydd hynn ar dydd yddy ty hwynt / i wnaethur yn
[15] llawen // a phan ddauth y kenadwr i lys y marchog /
[16] ef ai grysewis ef yn vawr // ag yna i dywad y ken=
[17] nadwr wrth y marchog au arglwyddes / i doi vren=
[18] in yr Eifft yddy ty hwynt / i wnaethur yn llawen
[19] ar y dydd hynn ar dydd // ag yna i dywad y marchog /
[20] nid odym ni yn abl i rysewi gwr mor anrydeddvs
[21] ag yw ef yn ty ni // ond y gwsanaeth gorav ag a all=
[22] om ni i wnaethur / ef a vydd parod ir brenin / er
[23] pleser yddo ef / yn ol yn pwer ni // ar kenadwr a
[24] aeth adref drychefn / ag a ddywad wrth y brenin i
[25] holl ddamwain // ai bod hwy yn barod bob amser i
[26] wnaethur i chwi / yr hynn wasanaeth ag a vont hwy
[27] yn abl yddy / wnaethur / wrth i gallv hwy / er pleser i
[28] chwi // ar brenin a oedd vodlon i hynny // ag yna i

[td. 83v]
[1] darparawdd y brenin parth a thy i dad / erbyn y dydd
[2] i bysai brwmais yddo ef ddyvod // a phan ddauth ef
[3] yno // hwy au grysewysant ef yn anrydeddvs / gan
[4] gwympo ar i glinav geyr i vronn ef // Kans ny
[5] wyddynt hwy / mae i mab hwy oedd ef // ar brenin
[6] drwy vawr gredigrwydd / au kyvodes hwynt i vynydd
[7] ag au kusannawdd hwynt drwy lawenydd mawr // a
[8] phan vy barod kino // i dauth i dad ef / a chawg a
[9] dwfr / au vam ef a thwel / ag a authant at y bre=
[10] nin / gan ddwedvd wrtho / i bod hi yn bryd kino /
[11] a [T: a|a] govyn / a wyllysai ef ymolchi / ar brenin a ddywad
[12] yndo i hvn // dyma gwplae yr owron / kaniad yr
[13] eos yn gywir os goddeva j hwynt // ag yna i dywad
[14] y brenin // ny vynnaf j vn gwr kyvoed a chwi i
[15] ddala dwfr i mi ymolchi // nag vn wraig kyvoed a
[16] chwithav i ddala twel i mi sychy vy nwylo // a
[17] hwyntav a ddwedysant / i gwnaent yn llawen /
[18] os mynnai ef // ag yntav a ddywad na vynnai ef
[19] neb kyvoed ag hwynt yddy wasnaethv ef // ag yna i
[20] dauth gwsnaethwyr eraill i wasnaethv ar y brenin
[21] a phan authant hwy i eistedd wrth y vord // ef a
[22] ddodawdd y brenin / i vam yr yslys deav yddo / ai
[23] dad yr yslys aswy // a chwedy kino ef aeth y brenin
[24] i ystavell / ag a elwis y marchog / au arglwyddes ato /
[25] ag ef a barodd i bawb vyned allan or ystavell / ond
[26] ylltri // ag yna i govynnawdd y brenin / a oedd dim
[27] plant yddynt // ar marchog a ddywad nad oedd yddynt
[28] hwy ddim plant // ar brenin a ovynnawdd / a vysai

[td. 84r]
[1] yddynt ddim plant er joed // bv hebe y marchog vab i
[2] ni / ond ef a vy varw estalm o amser // ar bre=
[3] nin a ovynnawdd / o pa ryw angav i bysai varw
[4] ef // O angav naturiol hebe y marchog // ag yna i dywad
[5] y brenin // O kaf j wybod ir mab ddioddef angav arall /
[6] i ddychwi yn vaiys // ag yna i dywad y marchog // paham
[7] arglwydd i ddychwi yn ymovyn am yn mab ni // ar
[8] brenin a ddywad / i mae i mi achos yddy ovyn ef i
[9] chwi // a mi a vynnaf wybod / o pa ryw angav i bv
[10] ef varw // ag ony ddwedwchwi y gwir wrthyf j / chwi
[11] a gewch oddef angav kwilyddys // a phan glywsant y
[12] gairav hynny / hwy a gwympysant ir llawr ar i
[13] glinav / gan erchi i bywyd yddo ef // ag yna i kyvodes
[14] y brenin i dad ai vam i vynydd // ag a ddywad // ny
[15] ddauthym j ych ty chwi / i vwyta ych bwyd chwi ach
[16] diod / ar vedr ych diva chwi // ond ef a ddwesbwyd
[17] wrthyf j / i chwi ddodi ych mab i angav / ag o gell=
[18] ir prwvo hynny / i mae n raid i chwi ddioddef
[19] angav // ag yna i dywad y marchog // O arglwydd kenata
[20] i mi vy mywyd / a mi a ddwedaf i chwi y gwir // ag
[21] yna i dywad y brenin / nag ofnwch ddim os dwed=
[22] wchwi y gwir // ny wnaf j gam i chwi // ag yna i
[23] dywad y marchog // i ddoedd i ni vab / yr hwnn a oedd
[24] ddysgedig / a da i gyddnabyddiaeth // ag ar ddiwarnod i
[25] ddoeddym ni o bopty ir vord yn chwedlaua // ag ef a
[26] ddauth eos i vronn y ffenestr / ag a ganawdd yn
[27] velys / yr hwnn ganiad / a ddauth vy mab j yddy ddeall //
[28] ag ef a ddywad [vod] yr eos yn dwedvd yny ganiad / i

[td. 84v]
[1] byddai ef arglwydd galleog anrydeddvs /ag i bydd
[2] da genychwi vy n had / ddala kawg a dwfr i mi
[3] olchi vy nwylo // a mam ddala twel i mi i sychy
[4] hwynt // a phan glywais jnnav hynny / mi a ddig=
[5] iais wrtho ef kyn belled / ag i kymerais j ef ar
[6] vynghefn / ag au bwrais ef ir mor yw voddi //
[7] ag yna i dywad y brenin // dyna ffolineb mawr
[8] oedd i chwi wnaethur yn erbyn ordainad duw / ai
[9] wyllys // ond mi a ddwedaf i chwi y gwir // Myvi
[10] yw ych mab chwi / yr hwnn / a vyrysochwi ir mor /
[11] a duw oi vawr drigaredd am amddiffynnawdd j /
[12] ag am dyg j ir gorchaviaeth hynn // a phan glywas
[13] i dad / ai vam ef y gairav hynny // hwy a syrthia=
[14] sant ir llawr rag ofn // ag yna i kyvodes ef
[15] hwynt i vynydd / gan ddwedvd // nag ofnwch ddim
[16] eithr byddwch lawen a sirys // ag yna i kusan[=]
[17] nawdd ef hwynt / gan ddwedvd // chwi a gewch
[18] vyned gyda mi / ym hynys j // ag yno i kewchwi
[19] ych anrydeddv ywch vy llaw j / yn vy mywyd j //
[20] ag yna i ddaeth ef / ag hwynt gydag ef yddy
[21] dernas ef // ag yno i byont hwy mewn lla=
[22] wenydd ag anrydedd hyd y niwedd i hoes


[23] ag velly terfyna




[td. 104v]


Llyma ystori y llong Voel


[2] Gwedy amravaely y jaithoedd o Babilon / a gwasgarv
[3] o blant Noe yn genedloedd dros wyneb y ddaear /
[4] Yna ir oedd Phaleg ap eber ap sale ap Kaunan ap
[5] Arffaxat ap Sem ap Noe hen yn vrenin ynyr Aph=
[6] rick // ag i hwnnw i \bv/ bedair merched arigain // Sef

[td. 105r]
[1] oedd i henwav . albion / basolika . Casilia . Carion
[2] Eva . Phelicea . Elarion . Hilarin . judeg . Colan
[3] lawdamen . Monidan . Olimpiades . Polisena . Oms=
[4] pilon . Rosona . Sisilia . Tenais . Vermon . Xpipiles
[5] jsopona . Zosvlin . Woden // ag ef a roesbwyd y
[6] merched hynny / yn wragedd pedwar brenin arigain
[7] o dernasoedd yr aphrick // sef yw yr aphrick y dry[=]
[8] dedd rann or byd // yr hwnn a ranysai Phaleg yn
[9] bedair ternas arigain / ag ef a wnaeth pedwar
[10] brenin arigain arnaddynt // ag ef i hvn yn vchel
[11] vrenin arnynt oll // ag ef a roddes vn oi verched
[12] i bob vn or brenhinioedd yn briod // yr hynaf or
[13] merched . ir hynaf or brenhinioedd / ag velly / o hynaf
[14] i hynaf // eithr nid velly yddym gerynt / a thryan
[15] vy hynny // ag ymhenn yspaid o amser / i gwnaeth
[16] Phaleg wledd ddirfawr i maint // a honno a byr=
[17] haodd vn dydd a blwyddyn // ag ir wledd honno i
[18] gwahoddawdd ef y brenhinioedd hynny ai gwragedd
[19] a holl benaduriaid yr aphrick gydag hwynt // a chwe=
[20] dy troelo llawer or wledd mewn llawenydd mawr
[21] o vwyd a diod / ag anrydedd // Tristav a orug y mer=
[22] ched / na ddamwainysai yddynt gaffael o bob vn
[23] o naddynt / y gwr mwyaf a garai or brenhinioedd
[24] a phan welsant nadoedd vodd i hynny / myned a
[25] wnaethant mewn lle dirgeledig / ag ymddiddan
[26] yny wedd honn // pond oedd well i ni vod heb vn
[27] gwr / na bod gyda gwyr nys karem // ag velly i

[td. 105v]
[1] gwnaethant amod ryngtynt y nos honno / i bob vn
[2] o naddynt / ladd i gwr yny gwsg // ag aisoes drwg
[3] a vy gan Woden y verch jauaf yr amod hwnw /
[4] kans hi a gawsai / y brenin mwyaf ag a garai /
[5] eithr ny levase hi ddwedvd yn erbyn i chwiorydd
[6] rag ofn yddynt hwy i lladd hithav yny lle hwnnw //
[7] a chwedy myned pob vn o naddynt i gysgi gyda i
[8] gwr yn anrydeddvs / val i delyai vrenhinioedd
[9] a breninesav vyned // yna koffav a wnaethant
[10] ar gyflenwi i prwmaison // ag yn ddaisyved pan
[11] gysgawdd y brenhinioedd // torri i gyddygav ai lladd
[12] yn vairw a orug y merched // aisoes ny allodd
[13] Woden / y verch jauaf ar i chalon ladd i gwr
[14] kans hi au karai ef yn vawr
[15] drannoeth pan gyvodes pawb i vynydd // dyvod
[16] a orug y merched ir vn lle i gyd / Ond Woden y
[17] verch jauaf // a phan oedd amser or dydd i anry[=]
[18] deddv y duwiav / ag i droelaw y wledd // ryveddy
[19] a orug Phaleg / na bai y brenhinioedd jevaink
[20] yn kodi vynydd // ag anfon kenadav atynt a
[21] orug ef / i erchi yddynt ddyvod ir nauadd // gan
[22] ddwedvd / mae hir i kysgysynt y borav // a phan wy[=]
[23] by Phaleg y gyflavan honno // dryllio i ddillad a
[24] orug ef / a thynny i wallt au varf / a thorri i
[25] groen ai winedd / gan gymeryd y brenhinioedd
[26] lladdedig / au gosod mewn kadairav yny heistedd
[27] a dodi i koronav ar i pennav // a pheri dwyn
[28] y merched bob vn ar naillty geyr bronn y brenin

[td. 106r]
[1] a laddysai // ag erchi ir nesaf o genedl pob vn or
[2] brenhinioedd / varny arnynt val i mynnai y
[3] gyfraith // sef y barnwyd [T: banwyd] i llosgi hwynt oll // ag
[4] yna i barnawdd Phaleg i tad / dawly i llydw
[5] hwynt gyda r gwynt // a phan welas pawb yvydd=
[6] dawd i tad hwynt / i kaniadwyd i Deitys i mam /
[7] i roddi hwynt mewn llong ddi reol heb nag ystur
[8] na hwyl // a heb vn dyn yny llong / ond y tair
[9] merched arhigaint yn noethion / a choronav aur
[10] am i pennav / yn arwydd mae breninesi / a vysynt //
[11] ag velly i rodded hwynt / yny llong voel gyda r
[12] gwynt / lle damwainiav i tenghedfenav // ag velly
[13] i byont yn dy bort\h/i moroedd / saith mis a thri
[14] diwarnod // ag or diwedd hwy a welynt dir // ag
[15] yna i dywad y chwaer hynaf / yr honn a elwid
[16] albion // er dolwyn heb hi i chwi roddi i mi
[17] enw y dwarchen akw / er mwyn vy mod yn
[18] hynaf / os y duwiav an trosa ni yddi // ag velly
[19] i gwnaethant // ag ir tir i dauthant yny lle a
[20] elwir Penryn Rianedd yny Gogledd // ag yn ol
[21] enw albion i gelwir hi yn ynys albion // Sef
[22] yw hynny y wenn ynys // ag velly i gelwid hi
[23] hyd pan ddauth brytvs // ag velly i by r ddwy
[24] verch arhigain / yn kyvanheddv y wenn ynys
[25] yn hir o amser // ar drydedd arigain a vysai
[26] varw ar anedigaeth merch a enillysai hi ar y
[27] mor yny llong // kans yny gwydd i gyd / i dauth

[td. 106v]
[1] ryw beth kyflym i gidio a hi // a merch a aned or
[2] gwaithred hwnnw / ag ir oedd y llaill hanner yddi
[3] yn bysg // a phan gavas hi y dwfr / ny ddau\th/ hi mwy
[4] ir lann // a honno a elwir y vor vorwyn // a r
[5] merched eraill a dyvoedd gwylldineb yndynt / ag a
[6] ym gydnabv ag hwynt ysbrydion kymysgedig /
[7] rwng wybr a daear // ag or rai hynny / ir enillwyd
[8] y kewri / ar gwiddonese / a mwy oedd i gwybodav
[9] na dynion // kans waithav i byddynt ysbrydion
[10] waithav ar eilvn dynion // ag am hynny i
[11] bv anodd i Vrytvs i diva hwynt


[12] ag velly terfyna


Nodiadau
Notes

1. Scribal emendation from nag?