Dramâu crefyddol (‘Y dioddefaint’ a ‘Tri Brenin o Gwlen’), British Museum Additional 14986 (ms. 1552), entire text.

Cynnwys
Contents

‘Y dioddefaint’, British Museum Additional 14986, folios 10v-33v.10v
Llyma y dioddefaint yngymraec ar englynion gair kyrch ynessa i gallwyd wrth ddysc a synwyr a dyallt ai droi or llading ynghymraec ac llyma i dechrav ynhwy yn enw duw 10v
‘Y tri brenin o Gwlen’, British Museum Additional 14986, ff. 33v-38v.33v
LLYma yr ymddiddan a vy Ryng y tri Brenin o gwlen ac erodr grevlon ac val jr aeth mair ai mab a ssiosseph o vethlem ar tair anrrec ganthyn 33v
‘Y tri brenin o Gwlen’, British Museum Additional 15038, folio 62.38v

[td. 10v]

[‘Y dioddefaint’, British Museum Additional 14986, folios 10v-33v.]


Llyma y dioddefaint yngymraec
ar englynion gair kyrch ynessa i
gallwyd wrth ddysc a synwyr a dy[=]
allt ai droi or llading ynghymraec
[td. 11r]

ac llyma i dechrav ynhwy yn enw duw


y genad oedd hwn
1] Tewch ach siarad a gwrandewch
2] am y chwedyl mawr meddyliwch
3] hen ag ifaink yn ych sswydd
4] y chware ich gwydd a welwch

y kenadwr
5] ssvddas dravtvr yn llawen
6] gwerthodd jessu heb amgen
7] jr twsogion pena yn y tir
8] yn wir er dec ar hvgaen [cywir. ysgr.]
9] jessu o nassreth daliasson
10] y gwyr ar arfe krevlon
11] hyd at anas essgob ffraeth
12] mewn Rwym kaeth [T: keth] anvonason
13] megis ffelwn wr gorwlad
14] drwy gael ysgorn a mokiad
15] danvoned essgob anas
16] at gayffas heb ddim kariad
17] ssyr kayffas lle i danvonen
18] j gynghorwyr mawr adwaenen
19] danvonen at beilatvs
20] ywchel ievstvs kaer sselen
[td. 11v]
21] yw farnv yn varwol daith
22] wrth ddefod ievstvs vnwaith
23] am vod jessu yn draetvr yn
24] yn ddyn yn erbyn kyfraith
25] syr peilat jestvs gwrol
26] yn i arvav vrddasol
27] aeth yw nevadd val i gwn
28] y dydd hwn anrydeddol
29] jessu kyrchwyd geir i vron
30] j edrych i weithredon
31] ac erdolwyn y bobloedd tewch
32] a gwrandewch i atebion

Syr peilad
33] Rowch ych holl ddyallt chwi
34] atavi jestvs peilad
35] arglwiddi ychel ystad
36] gwrandewch vi drwy vawr gariad
37] kanys myfi ysydd yn dala r kledd
38] o gyfiownder a mowredd
39] dan ssissar brenin kadarn
40] ac yn rroi barn brenhinedd
41] ac am hyn idd wi yn gorchymyn
42] ssirif a sserssiant dan vn
43] y ddwyn y ky\r/charwyr ger vy mron
44] j roi kyfreithie vddyn
[td. 12r]

yr iddew kyntaf
45] anrydeddvs yn ich kaid
46] syr peilad jestys kadarn blaid
47] dissmas dessmas barbas [cywir. ysgr. oddiwrth barnabas]
48] yssy yn van draetiriaid

yr iddew ail
49] gwrandewch ievstys arnomi
50] ller ymi yn deisif ichwi
51] heddiw yw yn pasc ywchel ddydd
52] ynyd yw yn Rydd ini i dori

syr peilad
53] pa draetyriaeth achosion
54] o vlaen ystadawl ddynion
55] a ellwchi brofi yn wir
56] ar jessu o dir yr iddewon

yr iddew kyntaf
57] oni bai vod i t\r/aetyriaeth
58] yn i veddwl traws Ryfeddaeth
59] ni ddygesym fe yr awr hon
60] gar bron ych arglwyddieth

syr peilad
61] kymerwchi ef eilwaith
62] dan ych power ar vnwaith
63] a rhowchi y farn arno
64] megis i bo ych kyfraith

yr ail iddew
65] nid yw gyfion i nyni
66] wrth gyfraith ladd na llosgi

[td. 12v]

67] na dwy\n/ neb i gael angav
68] ond kadarnhav kyfreithiav

syr peilad
69] jessu o nassreth gair y mron
70] kyfod dy law yn inion
71] a dywaid wir wrthyfi
72] wyd ti vrenin iddewon

jessu
73] a wyd ti yn dywedyd hyn yn ffraeth
74] wrth dy veddwl natyriaith
75] pa vn ai kael gan arall
76] val angall wybodaeth

syr peilad
77] jessu gwrando vatebion
78] nid vy ngwaed i yw r iddewon
79] dy bobyl ath gynhedlaeth
80] yn ffraeth ath gyhyddason
81] ac ymeddiant ith roeson[1]
82] dywaid ym eiriav inion
83] ai brenin iddewon wyd
84] ai nad wyd moes atebion

jessu
85] pei hanffwn i or wlad hon
86] o rywogaeth [cywir. ysgr.] iddewon
87] vy ngwyssnaythwyr a ymladd
88] kyn im poynaer gwyr o radd
89] or achos hyn nid wyvi
90] o gynhedleth yrheni
91] ac ni bv ingychw\n/iad
92] ich gwlad ni chefais barch [ynddi]
[td. 13r]

yr peilad
93] er nad ydiw dy wreiddin
94] or wlad yma nath veithrin
95] mi a ddyweda chwedyl gwir
96] mewn Ryw dir ir wyd vrenin

jessu
97] ydd wyd ti yn \y/ ddweydyd othefod
98] yn ryw le yn vrenin vy mod
99] j hyny jm ganed i ir tir
100] a thi yn wir a gai wybod
101] fy ssiwrnai a gymerais [T: gymerais ir]
102] jr byd hwn penn imroddais
103] j ddwyn tyst ar wirionedd
104] nid balchedd a gymerais
105] dal [T: dial] gida gwirionedd
106] a chida baraint a rhinwedd
107] ac yn wirion er i mwyn
108] jr wyvi yn dwyn kynawd daiaredd

syr peilad
109] Gwelwch nad wyvi iddewon
110] yn kael [T: kaela] [cywir. ysgr. oddiwrth kela] achos gyfreiddlon
111] j dyly jessu o nassreth
112] ddwyn marvoleth grevlon
113] hyn yw yn kostwm ni gwrandewch
114] bob pasc os gofynwch
115] y gwr ssydd oi alw gar bron
116] brenin iddewon kymerwch
[td. 13v]

yr iddewon
117] drwy lan gymod ac vrddas
118] o chawn dravtvr i gael gras
119] kymerwch jessu ichwi
120] ni cheissiwni ond barabas

syr peilad
121] myn mahownd yr iddewon
122] chi vynwch roi gwr gwirion
123] j varfolaeth ar y groes
124] er nad os dim achosion
125] nid wyvi yn kael achosion
126] j roi jessu yn gyfreithlon
127] moeswch ym ddwr i molchi
128] y maer gwr yma yn wirion
129] mi [T: m] amolchais nid wi waeth
130] vy nwylaw oi waedolaeth [cywir. ysgr.]
131] ni ellais i gydgordio
132] na chytvno ai varfolaeth

yr iddeon
133] nage gedwchi i waed efo
134] arnomi [T: arnomn] an plant i ssyrthio
135] a rowch veddwl ych penaeth
136] a bernwch y varfolaeth

syr peilad
137] er vy mod yn wr pena
138] a bod yn Roi kyfraith arna
139] y mae vo yn wr gwirion
140] ar awr hon mi ai kadwa

yr iddewon
141] nid ydychithe gowir ych rin
142] j gyfraith ssisar yn brenin
143] mae yn gwnvthyr tresswn heb gel
144] ai alw yn vchel vrenin
[td. 14r]

syr peilad
145] paham chwi gewch iddewon
146] weled vy ngally krevlon
147] dywevdwch ym ych myddyliav
148] y gwblav ych wllysiav

yr iddewon
149] peilatvs jestvs kadarnaf
150] dan ssisar y gwr penaf
151] y mae vo yn dywevdvd ffalstwr yw
152] mae vo yw mab duw gorycha
153] chwchi yssydd ievstvs geirwir
154] ych kadarnhav yn gelwir
155] pob dyn a wnel kamwedd maith
156] wrth ych kyfraith i treir

syr peilad
157] paham nad wyti yn traythv
158] pa le ith enw di jessu
159] mae imi yr vn a vynwy ym gradd
160] ai dy ladd ai dy farnv

jessu
161] nid os bower ithefod
162] er nad ydwyd ti yn i wybod
163] ond trwy bower vy nhad i
164] j gelli di vy ngorfod

syr peilad
165] chwchi varchogion krevlonder
166] kymerwch [T: kynerwch] jessu ych pryddder
167] ac yn ffest wrth y post Rwymwch
168] ac yssgyrssiav ysgyrssiwch [T: ysgyssiwch]

yr iddewon
169] chwchi jestvs ni ai gwnawn
170] yn ddiballedic ddigawn

[td. 14v]

171] ac am i gorff yn gyhoedd
172] ni a rown [cywir. ysgr.] wisgoedd newyddion
173] ni a ddysgwn yt yn adgas
174] y bregethv yn gyfaddas
175] bwrw dy drek oddi wrthyd
176] ni wnawni yt vawr ras

y marchoc
177] Rwymwch \ef/ yn ffest ddigawn
178] wrth bost ffyrf mawr krevlawn
179] ni ai Rwymwn ef oi eiste
180] i gael graddav newddion

y trydydd marchoc
181] beth ydiw ych doethineb
182] yrowan yma im wyneb
183] y mae ef yn sefyll yn ofnoc
184] mal ffol anveidrol ateb

y pedwerydd marchoc
185] yssgwrsiwch ef drwy ddirmic
186] ac nac ofnwch vriwo i gic
187] mae ym lywenydd vy lloned
188] i weled mor boenedic

syr peilad
189] beth a dal y ti gar bron
190] vod yn pregethy yn grevlon
191] ni wn i tal i ti bin
192] vod yn vrenin iddewon

y marchoc kyntaf
193] bellach ffesstwch y rhwymon
194] a rhwymo i ddwylo yn grevlon
195] a rhowch yw iad goron vlin
196] megis brenin yr iddewon

yr ail marchoc
197] jessu dywedaist di dy vod
198] yn vrenin ar yn defod
199] Rown o goron yth iad vry vlin
200] fal i dyly vrenin vod
[td. 15r]

y trydydd marchoc
201] hempych gwell er dy vokio
202] brenin iddewon etto
203] od wyd vrenin arnynt wy
204] dywaid pwy ysy n dy daro

y pedwerydd marchoc
205] proffwyda di ym oth vin
206] pwy yssydd ith daro yn ddivlin
207] a dywaid yma in gwydd
208] ai da sswydd vod yn vrenin

syr peilad
209] dyred
dyred jessu gida ni
210] gar bron iddewon barti
211] ydd wyn meddwl i pryd hwn
212] i gael dy bardwn iti
213] welwch jessu yn waed hayach
214] heb arno vn vodfedd iach
215] er ych mwyn [T: chymwyn] i kafos [sic] boen trwch
216] dewiswch ef bellach

yr iddew kyntaf
217] nid oes ini i ddilin
218] onid ssissar yn brenin
219] Rowchi ef ar y groes yw boini
220] am i alw i hvn yn vrenin

yr ail iddew
221] syr peilad Rowch chwi efo
222] ini ddial yn llid arno
223] ac yn ychel ar y groes
224] herwydd nad oes ras iddo [T: idd]

syr peilad
225] chwchi iddewon drwc y moes
226] Ryfedd ych kam ach anvoes
227] tewch paham i rhofi
228] ych brenin chwi ar y groes
[td. 15v]

y trydydd iddew
229] nid oes ini vrenin byw
230] onid ssisar gwr gwir yw
231] Rowchi ef i varvolaeth gref
232] dywad mae ef oedd vab duw

syr peilad
233] ydd wyvi yn barnv yn ffraeth
234] o riolti vy mhenaeth
235] yr jessu vyned i gael gloes
236] ar y groes trwy gyfraeth
237] ve ai galwe i hvn brenin gwar
238] gan dwyllo ymhobyl hygar
239] ac a ddalie valchder tyn
240] yn erbyn brenin sissar
241] barnu [T: barna] rwy dav ffilwm wr
242] dissmas dessmas dav ffalstwr
243] heb ddim grass barna yrheini [T: hyreini]
244] oss myvi ssydd reiolwr
245] barabas yn Rydd \aed/ gar bron
246] heb na thitiad na holion
247] jddewon ai harche yn Rodd
248] mi ai Rois o fodd vy nghalon
249] ewch ar [T: ai] jessu genwchi
250] tia mynydd kalvari
251] a dodwch ef ar y groes
252] y ddwyn gloes drwy boini
[td. 16r]

y marchoc
253] dered ffordd y krakwr kyfraeth
254] ti a geffi boinydigaeth
255] att y groes ywchelvowr gref [T: gef]
256] j ddioddef dy varfolaeth

yr essgob
257] kerdda yn ebrwydd i gael gloes
258] nessav mae adwydd deinioes
259] ar y ttair hoel hyn yn wir
260] yth vyrthyrir ar y groes
261] chwi varchogion gorchmynwch
262] y ssimon y groes brysiwch
263] j gael jessu yw chanlyn [T: chwanlyn]
264] ac val hyn chwip gwybyddwch
265] dered yma ssimon dyred
266] dwc y groes hwip dan gerdded
267] kerdda yn ebrwydd [ar yn gair][2]
268] j roi mab mair yw dynged [T: dyged]

ssimon
269] kered vn kam nis gallaf
270] dan y groes hon dybygaf
271] mi a wn i ssyrthia ir llawr
272] mae yn vawr i ffwys arna

y marchoc kynta
273] kyssyria tydi y travtwr
274] ydd wyti heddiw yn traetwr
275] dos ar groes hon ar dysgwydd
276] dos yn ddi dramgwydd
[td. 16v]

yr ail marchoc
277] gostyngwch oll ych penav
278] a chrymwch oll ych garav
279] myn mahownd mi a wna waed
280] Rai oi traed hyd i ssgwyddav

y pedwerydd marchoc
281] kerdda wr yn dra chymen
282] dwc y groes yma yn llawen
283] yn ssikir tydi ai dwc
284] ne mi a wna yn ddrwc [T: ddrw] dy ddien

yr essgob
285] dyro i lawr y groes grevlon
286] yssgwrssiwch ef yn dda ddigon
287] beth a dal gallv mab mair
288] mae genym dair o hoelon

y marchoc kynta
289] trewch vyneidie yr hoelon
290] yni [T: yni i] draed ai ddwylo ddigon
291] kodwch yn ychel efo
292] mal i gwelo yr iddewon

yr ail marchoc
293] moysswch grogi oi ddevtv
294] y ddav leidyr wedi barnv
295] nyni dynwn gytysav
296] am i pyrssav yforv

y trydydd marchoc
297] beth a wnawn yw bais yntav
298] jessu o nassreth vyneidiav
299] ai thori yn bedair darn
300] ai Roi ar varn kwtysav

y pedw[[er]]ydd ma[[r]choc]
301] y mae yn Raid ichwi roi ysgrifen [T: ygrifen]
302] o eiriav ffalst ywch i ben

[td. 17r]

303] a rhoi ynddi ymadroedd per
304] val i medrer i darllain

syr peilad
305] llyma vi ywch ben
306] wedi gwnvthyr ysgrifen
307] groec a llading ac ebriw
308] hawdd iawn heddiw i darllain

jessws nasyrinws [T: masyrinws]

yr iddew
309] na newch ysgrifen [T: ygrifen] hynod
310] yn vrenin iddewon vod
311] ond [T: on] ir jessu yn Ry hy
312] ddywevdyd hyn ai dafod

mair vam grist
313] chwys d a dwr yssydd ym griddiav
314] am jessu vy mab inav
315] peilad idd wi yn gobeithio
316] gadw vanraith Rac angav

jessu
317] mair vy mam nid Ryfeddod
318] nad ydychi im ydnabod
319] nid oes dyll gwr ar vy nghroen
320] wedi ir poen mawr vy ngorvod

mair vam grist
321] och vi \o/ch vi vy mab da
322] or awr i doethym i yma [T: ymaa]
323] och vi weled y dydd hwn
324] pan [T: pam] na wn mae ti yssydd yna
[td. 17v]

jessu
325] vy nhad madde vy nolvr
326] vddynt ai hynvyd nattvr [T: attvr]
327] kanys yntwy ni wyddant [T: wydant]
328] beth i maent yn i wnythyr

yr iddew kynta
329] ti a vwryd temyl i lawr
330] kaer sselem kyn teirawr
331] ac ai gwnavd y gwr llonydd
332] o newydd kyn trydydd dydd

yr ail iddew
333] y gwaith i lawr a vwryd
334] kyn pen tridiav meddyd
335] wedi kael kyfraith ssissar
336] y mae yn ydifar genyd

yr essgob
337] ef allai help meddan
338] i bob kry ddoe a ffob gwan
339] gedwch heddiw ir jessu
340] brofi i helpv i hvnan

y marchoc kyntaf
341] os mab duw wyd an kreodd
342] val i dwaid dymadrodd
343] dyred i lawr nyni ath roes
344] oddiar y groes on hanvodd

jessu
345] edrych wraic vlin i chyflwr
346] dy fab o vlaen ar gysswr
347] ac yn lle dy vab weithian [T: weiian]
348] kymer jevan engylwr
[td. 18r]
349] jevan ydd wyd yn kysgv
350] ar vy mrest dan ovalv
351] kymer edolwc vy mam
352] attad yw hamgleddv

mair vam grist
353] och pa refeddod voddion
354] yn lle gwr Roi duw kyfion
355] am hyn o refeddod ddirmic
356] mae yn boenedic vy nghalon

jessu
357] vy mam [T: vym] na chymer attad ti
358] val na bo trymach iti
359] yr holl grevlonder [T: grevloder] ath ffydd
360] nid ywr dydd val i gweli

dissmas y lleidyr
361] or dwyd vrenin arnomi
362] ac ar gaer sselem gwedi
363] dere oddiar y groes dy hvn
364] ac ni ac [sic] gredwn itti
365] od wyd ti dduw yn ddiav
366] heb neb yn gallel damav
367] helpa ar vyr dydi dy hvn
368] a than vn helpa ninav

dessmas y lleidyr
369] taw ath eiriav ynvydion
370] ac na vokia dduw kyfion
371] nyni a haeddoson gael tramgwydd
372] mae vo yn arglwydd gwirion
[td. 18v]
373] arglwydd ystyria vy rhaid
374] lle mae yn drwm vychenaid
375] a ffan elych ith dernas [T: dernys]
376] kymer [T: kyner] ith ras vy enaid

jessu
377] tydi berchen ffydd gymwys [T: gynwys]
378] Gan itti arna Roi dy bwys
379] y dydd heddiw byddi
380] gida mi ymhyradwys

y marchogion
381] gwrandewchi yfo gair bron
382] yn gwnheithio ir lladron
383] Raid ini gyfarch iddo
384] os yfo yw brenin iddewon

eli eli lama ssabattane

jessu
385] vy nyw i vy nyw i vy lle [T: vlle]
386] na wrthod vi yn dy gartre
387] yma o flaen yr holl vyd
388] idd wyvi i gyd yn diodde

yr iddew kynta
389] gwrandewchi ef yn galw ar dduw nef
390] mae yn tybiaid i gwrendy i lef
391] vo ddaw duw yma yn bryd
392] ac ai llvdd ef i ddwedyd

jessu
393] ydd wyvi yn ssychedic
394] ac yn dra blin ssychedic

[td. 19r]

395] herwydd maint vy nolyr maith
396] ve wyl pawb waith [T: wai] vy niwic

yr ail iddew [T: iddeddew]
397] moesswch wenwyn er dirmic
398] a bystyl hwerw ssychedic
399] ac wedi vod ef yn hwy
400] ni bydd e mwy ssychedic

jessu
401] welwch holl griadyriaid
402] kydnabyddwchi vy rhaid
403] yr rwi yn gwnythyr tessmant [T: tessma] ffraeth
404] er kael om penaeth venaid
405] gorchmyna venaid vy hvn
406] jm gorvchel [T: gorvel] dad am kvn
407] ac jevan nid yw gam
408] vy mam idd wi yn i orchymyn
409] am korff i iddewon blaid
410] am pechod ir kythereiliaid [sic]
411] vy meddiant im dissgyblon [T: dssgyblon]
412] am postolions dwyfoliaid
413] am nefoedd i gyfiawnwyr
414] am passiwn i difeirwyr
415] llyma ddangos om diwedd
416] vy moredd im kariadwyr
[td. 19v]

yr iddewon
417] gwirion vab duw ydiw hwn
418] yn diodde i bassiwn
419] a ddioddefodd farwol [cywir. ysgr. oddiwrth farwel] loes
420] ar y gyroes mi ai gwiddiwn
421] peilad krogaist ladron chwyrn
422] Ydolwc yn tyrnged yn
423] a dydd ychel yw vory
424] j gael i hessgirn yw kladdv

syr peilad
425] ewch yn ebrwydd varchogion
426] a chymerwch y kyrff meirwon
427] mi ai gorchmyna hwy atoch
428] gwnewch a fynoch ir lladron

y marchogion
429] moysswch yn dyny ymaith
430] i kyrff meirwon [T: meiroon] da yw yn gwaith
431] moysswch yn gan y gwynt
432] i kyladdv hwynt ar vnwaith

y marchoc kyntaf
433] y mae Jessu yn dwymyn eto
434] gedwchi ef yno
435] yn lle mae ar y groes
436] Rac bod i oes heb dreio

yr ail marchoc
437] arch i loinssias oi ddewrder
438] y marchoc mawr i bryddder
439] ddodi ffon wrth ais jessu
440] ai vrathv oi gryfeder
[td. 20r]

loinssias
441] y mae ofn [T: of] ar vy nghalon
442] vod hwn yn wr gwirion
443] herwydd wrth y gwaed oi ais
444] myvi a gefais vy ngolygon
445] varglwydd ym kadw vy enaid
446] yr awr hon ir wi ith weled
447] mi a wn dy vod yn gyfion
448] pen i kawn vy ngolygon [T: ngolylgon]

josseb barmathia
449] o jestys anrydeddol
450] och gwiriondeb tostiriol
451] pob kyriawdyr dan ych power
452] ychel dyner gallyol
453] Rowch i mi y korff marw
454] yssy ynghyroc ar y groes akw
455] a [T: ar] Rowch genad yw gladdv
456] mewn bedd darfv boen garw
457] mi a wn vod iddewon
458] yn ofni yn ynvyd ddigon
459] hwn oedd deilwng lan Jessu
460] wedi varnv yn anghyfion

nigodemws
461] o bydd Ran bodd genwchi
462] ychel dy veddiant heini
463] yr ydychi yn kydnabod
464] kyfiawnder vod daioni
[td. 20v]

nicodemws ssyn dwevdyd

465] [n]id oes veddiant kyn gryfed
466] vei gwyr pawb ar a aned
467] kanys dan ych power chwi
468] i mae poini pob gweithred

ssiosseff barmathia
469] ni all neb ymgythlybv
470] ych anRydedd [sic] ach gallv
471] deissyfar korff gwedi i oes
472] oddiar[3] y groes yw gladdv

syr peilad
473] y mae yn Ryfedd gen vy nghalon
474] os marw eto yr owron
475] gedwchi ef i dreio yr hawl
476] oni vo yn varwol ddigon
477] [k]anys o kyfyd ef eilwaith
478] gedwch i varw or vnwaith
479] o metha Roi i ddihenydd
480] vo dry ffydd yn holl iaith
481] [b]eth ddywedwchi ssaintwrw
482] [a] vv jessu varw
483] [m]oes gyngor y gwr geirwir
484] [a] dywaid wir am hwnw [T: hwn]

ssaintwrw
485] [y]n wir nid Raid gofalon
486] [m]ae ef yn varwol ddigon
487] [y]n oer wedi treio yr oes
488] ar y groes vawr grevlon [T: grvlon]
[td. 21r]

syr peilad
489] josseff kymer oddiyno
490] y korff od oerodd drosto
491] a dos ag ef lle i kerych
492] a gwna a vynych iddo

josseff barmathia
493] o gorff gwrthfawr o anRydedd
494] o gynawd kvfiawn o vowredd
495] o varglwydd am proffwyd
496] o vymborth wyd am hymgeledd
497] o bendigedic ddolvrvs
498] arglwydd mawr anRydeddvs
499] ith dwytsio nid wi gyfion
500] dy gorff gwrthfawr dioddefvs
501] o wir broffwyd dioddefawr
502] a meistyr jssrael gwrthfawr
503] parod yw yngrym am gallv
504] jth erbyn jessu ir llawr
505] nigodemws dal di i draed
506] tra vwy yn rryddhav dwylo gwaed
507] y tair hoel hyn sy yn ryfedd [sic]
508] heb drigaredd yn galed
[td. 21v]

mair vam dduw
509] ssiosseff vy \n/ghalon oernad
510] ryfedd [T: ryffedd] na thyr yn wastad
511] gan gymain vil o weithie
512] ym gaffel poenav irad
513] moes vy mab ymv i ssychv
514] i archollie ssy yn gwaedv[4]
517] melldigedic vor dynion
518] or drain a wnaeth dy goron
519] oni tiboen imab yw
520] melldith dduw ir iddewon
521] o gwae vi vyth drymed
522] mor alaith ym dy weled
523] vy vn mab och vi ddyw gwyn
524] ar dyll hyn ar varffed

ssiosseff ba[r]mathi[a]
525] dyred mair ath vab genyd
526] kymer gynffwrdd mair hefyd
527] ssych dy ddevrydd vanrrydedd
528] yw roi mewn bedd gwyn yn byd

mair vam dduw
529] welav mae genym inav
530] wylmant yw holl archollav
531] eliwn oi iad ir llawr
532] i gorff g\w/rthf\a/wr wedi angav
[td. 22r]

ssiosseff barmathia
533] dyro i lawr y korff tyner
534] j amdoi varglwydd am ner
535] ssyndonn dros i weliav
536] gwai vinav Rac mawr bryddder

mair vam dduw
537] yn ifank ith vegais
538] trwy lywenydd mawr im hais
539] heddiw yn drist ith amdoyai di
540] gwai vi or awr ith welais

ssiosseff barmathia
541] Rown garec vawr ar i fedd
542] ni a glyddasom yn mowredd
543] gadwn yma y korff vanraith
544] awn ymaith bawb in tyedd
545] yn jach jessu dy wledd
546] yn jach vrenin y rinwedd
547] yn jach arglwydd yn Raid wyd
548] yn jach broffwyd y mowredd.
[td. 22v]
549] yn iach wr bendigedic
550] mewnn lle addvwyn vrddedic
551] hyd ymhen y trydydd dydd
552] vy llywenydd nid ysgic
553] yn iach ddyssgwr kyfiawn ffydd
554] a dangoswr llywenydd
555] a gwir brynwr yr eneidie
556] amddiffynwr llv bedydd

[syr peilad]
557] tewch henawgwyr ystyriol
558] tewch arglwiddi glan yrddassol
559] pob bonheddic ivank yrddol
560] tewch ach ssiarad ach afrwol
561] yn ssikir mi a wn ofni
562] vy ngallyawl bowair i
563] myn mahownt vy nyw difri
564] y wnaeth ir lloer oleni
565] tost yn isel mi a wnaf
566] wady ywch am hyn ymaf
567] gwybyddwch chwi wyr o stad
568] gar bron syr peilad ymaf
[td. 23r]
569] chwchwi wyr ymladd ssiaradwyr
570] ofer ddynion diystyr
571] kydnabyddwch [T: kyndnabyddwch] i wyr o stad
572] mae ych browdwr chwi peilad
573] kanys mi yw r ychel iestys
574] dros y byd ymhob ynys
575] holl india dan dekeriys
576] lasamja erod ffilypys
577] rwyvi yn hyssbys gydnabod
578] ywch law pawb vy ngallv vod
579] y gyflenwi kyfraith hynod
580] Jessu o nassreth yn varw y vod
581] yn hoeth wedi i sgwrsio
582] val ir odd gyfraith yno
583] yr hwn ai galwai i hvn evo
584] brenin iddewon yno
585] loinssias [T: loissias] ai ffon ai brathodd
586] ai galon ef a holldodd
587] ac er hyny gwedi i varw
588] ffest a garw y pregethodd
[td. 23v]
589] ydd oedd en twyllo ymhobyl i
590] ac mewn kywilydd y rhoddi
591] gorchymyn yr wyfi ichwithe
592] y bregeth ef i hofni
593] ac am hyny vy nghynghorion
594] kayffas [T: kaffas] ac annas yrddolion
595] vanrydeddol amddiriaid
596] am dewissiaid dywsogion
597] o chlowchi [cywir. ysgr.] neb ai pr\e/gethav
598] pa arglwiddi o dyrav
599] perwch yddyn beth bychan
600] yn vyan yfyddhav
601] val traetyriaid gair mron
602] dygwch mewn Rwymay krevlon
603] myn mahownt os kai im golwc
604] mi a wna yn amlwc i archollion
[td. 24r]

ka[iaphas]
605] ssyr peilad anrydeddys
606] brenin kyfraith yn hynys
607] gwrandewch yn reswm ninav
608] lle ir ychi yn ddiav yn iestvs
609] merkwchi yr ymddiddanion
610] a ddywod ef yngwydd tystion
611] dywod i bwrie demyl vawr
612] y lawr a wnaethoedd ssalmon
613] ac o fewn y trydydd dydd
614] y gwnai r demyl o newydd
615] wrth [T: Wwrth] y bowair ef i hvn
616] geiriav bychain gorfydd
617] \chwchwi y tywssogion/
618] proffwydodd geiriav ffeilsstion
619] trwy obaith i troe yn holl iaith
620] wrth i gyfraith ai ymddiddanion

[Syr Peilad]
621] beth a fyddyliwchi anas
622] ach doethineb kayffas
623] pen ievstys yn kyfreithiav
624] moes yn ddiav gyngor addas
[td. 24v]

[Anas]
625] y maer traetvr hwnw yn dwedyd
626] y trydydd dydd i kyfyd
627] yn vyw yn ssikir oi vedd
628] gwedi gorwedd mewn gweryd [cywir. ysgr.]
629] ac am hyny gorchmynwch
630] ych marchogion gwybyddwch
631] gadwn ssikir gylch i vedd
632] hyd y drydydd nos perwch
633] Rac ofn yr dyssgyblon
634] drwy vawr dwyll a chynghorion
635] geissio yn lledrad ddwyn y ko\r/ff
636] er amorth ym kynghorion
637] chwchi warden gorycha
638] ar vyrder gwnewch hynyna
639] gellwch gynal ych yrddas

[td. 25r]

640] a ffob kas chwi ai [T: ai ai] go\r/ffena
641] mae ych power yn allyawl
642] gorchmynwch yn amserawl
643] gadwr bedd dan boen marw
644] angay garw tragwyddawl

[Syr Peilad]
645] diolch ywch vy nghyfeillion
646] am ych parod gynghorion
647] kanys wrth yn kyfraith ni
648] chwi ssydd Rwymedigion
649] pedwar marchoc dewch gar bron
650] y essmwytho vy nghalon
651] allan yma ym kadw
652] kanys ofni idd wyf yn grevlon

m[archoc kyntaf]
653] vyrddassol [T: vyrassol] veistyr pryder
654] na chymerwch vn amser
655] yr ym ni bedwar marchoc
656] yn arfoc ych kyfiownder
[td. 25v]

yr ail marchoc
657] os gorchmynwch y nyni
658] ni a wnawn drichant [T: drchant] y drengi
659] nac vn dyrnod nid a yn Rad
660] ssyr peilad ith voli

y trydydd marchoc
661] pei delai yma ddav kant
662] mi a wnawn yddynt dan warant
663] gryny i krwyn ai hesgirn
664] os a min heyrn i trawant

y pedwerydd marchoc
665] nid wy vi yn ofni
666] twssogion nac arglwiddi
667] mi a wna gymaint erochi
668] ai dwyn atoch yw krogi

y marchoc kynta
669] ssyr peilad mi ai gwna yn varw
670] ac a dorraf i wddw
671] od amkana gyfodi
672] try vythw vi yn i gadw

yr ail marchoc
673] y essgirn gwna yn ddryllie
674] ai gic ai groen ai ie
675] ai hymenydd heb ddim gwad
676] ssyr peilad kyn i kode
[td. 26r]

y trydydd marchoc
677] arglwydd ym kyredwch eto
678] ni allodd y gwr ystentio
679] a droes attafi i wyneb
680] om gwelai neb yn digio

y pedwerydd marchoc
681] bai am dano arfav kadarn
682] o ddyr nei bres nei hayarn
683] ssyr peilad kewch i orfod
684] ar vn dyrnod yn gadarn

ssyr peilad
685] byd ta ywch varchogion
686] chwyrn a chredic a chrevlon
687] chwi a dynassoch ar vyrder
688] yr holl bryder om kalon
689] kedwch y vedd yrddolion
690] yn ssikir ddiogel ddigon
691] Rac dwyn y korff trwy vwriad
692] yn lladrad or dissgyblon
[td. 26v]
693] dihafarchwyr yn ternas
694] gorofeddwchi o gwmpas
695] ai vedd ef kedwch yn dda
696] a mine ach gwna mewn yrddas
697] vymddiriaid yssydd ynoch
698] dim ar allwy gwna eroch
699] nid arhomi vod yn drwch
700] ewch kedwch val i gwyddoch

[y marchoc kyntaf]
701] od amkana godi oi wely
702] ar i ben mi ai tery
703] ac yn ddiav be bai kawr
704] j lawr eilwaith mi ai tery

[yr ail marchoc]
705] o chyfyd ef oddyma
706] i holl gorff mi ai ssgwrsia
707] yn ddwys yn dost yn chwerw
708] ac yn varw mi ai gada

[y trydydd marchoc]
709] nim tawr pwy am kylowo
710] od a yn vyw od ysgyd efo
711] nes tel ym vriw vara
712] onis gwna i ef yn ddryllie
[td. 27r]

[y pedwerydd marchoc]
713] yn grevlon ac yn ddifri
714] ar i fedd i gorweddwni
715] ac ni a wnawn iddo varw
716] o ffraw oddyma gyfodi

enaid krist
717] drwy bendwmpian mi a gysgais
718] ac om nattvr mi a brofais
719] er mwyn dyn varfolaeth chwerw
720] y kariad hwnw dangosais
721] wrth orchymyn vy nhad i
722] jdd wyvi yrywan yn kodi
723] oni ddelwy ith gymorth
724] vy nghorff gorffowys di
725] vy nhad addaf af yw gyrchy
726] ssydd ynhywllwc yffern ddv
727] ai lv ganto yn ddie
728] yn y poene hir i bv
729] vanrydeddol gorff yn iach
730] gobaith [T: gobaith gobaith] gorffowys bellach

[td. 27v]

731] drychefn [T: drychef] oni ddelwyf
732] mawr yw velw or fasgnach
733] agorwch byrth yffernol
734] dywysogion heb rwol
735] drwy ddirfawr wrth a welwch
736] agorwch byrth nefol
737] y mae brenin y llywenydd
738] yn dyfod yn dragowydd
739] y drigo yn i dernys hvn
740] yn gyfiawn dduw bevnydd

lissiffer
741] pwy ssydd yma nid yw addas
742] wrth yn melltigedic der\n/as
743] ni dewis ef yma mwy
744] ni wn i pwy ai kafas

enaid krist
745] mab duw wyf vi o allv
746] brenin krevlon a gwr kv
747] bonheddic a mewn llywenydd
748] mawr vy nghystydd kyn angav
[td. 28r]

[lissiffer]
749] how ple idd ychi yn wrol
750] holl dywsogion vffernol
751] dowch wrth vyngalw yn ffest
752] wrth orchymyn yn barodol
753] ych pyrth pres kedyrn yno
754] gwnewch yn ffest ich kylch etto
755] ac yn sikir gan ych pwyll
756] yn ddidwyll Rac i syrthio

[sattan]
757] y mae wrth ych gorchymyn
758] vffern dan gloe kedyrn
759] ac yn sikir gwedi kav
760] a rhaffav kadwynav heyrn

[lissiffer]
761] ai vo ywr brenin gorychel
762] a aeth a lassar heb ddim kel
763] a oedd genym ni yngharchar
764] mewn heyrn bar diogel

[sattan]
765] je varglwydd yfo sydd yna
766] j weithred yw dyfod yma
767] an ysbeilio ni yw i fryd [cywir. ysgr.]
768] j gyd am ssilltydd adda
[td. 28v]

[lissiffer]
769] gorchymyn nid oferedd
770] om kydernid am anrydedd
771] ywch nas gatoch lle i bwyvi
772] mae e yn ddifri yn i vowredd
773] pan oedd [T: oed] ef yn galw lasar
774] ni veiddiwn i ddwyn i far
775] na ffrwytho dim i ymladd
776] val dyna radd anhygar
777] vo aeth oddiwrth yr holl gythrelied
778] heb ond ynwaith i weled
779] val hedydd yn vyan
780] mawr a bychan arswyded

enaid krist
781] yffernol byrth agorwch
782] chwi dywyssogion tywllwch
783] yn llydan llydan werin
784] j frenin y digrifwch

[sattan]
785] pwy yw brenin krevlon kry
786] yr hwn nid ydiw in hofny
787] nan poen nan penyd hynod [T: yhynod]
788] ond dyfod yn Ry hy
789] o fewn heddiw a thori
790] yr holl ddryse an pyrth ni
791] Ond Ryfedd vod i feddwl
792] yn gwbwl in amherchi
[td. 29r]

[enaid krist]
793] agorwchi ych drysse
794] holl wassnaethwyr vffernlle
795] ac yn ychel dyrchefwch [T: drchefwch]
796] byrth nef kedwch y mine
797] ymdrigwn mewn llywenydd
798] gida brenin tragowydd
799] yrwan ir wy yn entrio
800] ternys gwlad nef awn yno
801] yrddassol dad [T: da]  bendiga [cywir. ysgr. oddiwrth bendaga]
802] a ddoeth o honod adda
803] am heddwch am ythrylith
804] ych plith fyth a orchmyna

[Adda]
805] or doethineb gorvcha
806] a ddoethost di hyd yma
807] oddi vry oddiwrth vy nhad
808] mawr o gariad a roist arna
809] athoniav rwyvi ith alw
810] brenin yr israel akw [T: akaw]
811] mi ath roes di yn ddiddic
812] bendigedic vo dy enw

[dafydd broffwyd]
813] hael Jessu or gwraidd gana\i/d
814] bv gan dy bobyl wiliaid
815] padriairch a ffroffwidi
816] maen yn dy henwi yn honaid
[td. 29v]
817] danvon ni yr llywenydd
818] nefawl akw yn dragowydd
819] bendigedic vo dy enw
820] a hwnw byth ni dderfydd
821] o oen duw yr holl bychode
822] tynaist ymaith wrth oddef
823] oth farfolaeth i gwnaethost
824] da vyost wrthym nine
825] yn vffern peraist gyffro
826] a throi y balchedd heibio
827] oth henw kysgredic
828] bendigedic vyth afo

enaid krist
829] vy heddwch i vyneidie
830] yma afy ich plith chwithe
831] abram ben ffydd an gweryd
832] essac jakob yn ddie
833] chwi a gewch wlad vrddasol
834] ych treftad brenin nefol
835] am a wnaethochi ero
836] y kewch drigo yn dragwyddol
837] mihangel gwna hyn yma
838] dwc gynyd vy nhad adda
839] [ir] llywenydd tragwyddol
840] [lle y mae] nefol orffwysfa
[td. 30r]

enaid krist
841] adda awn i vynnv
842] wrth orchymyn yr jessu
843] ni allwn vod yn llawen
844] maer vargen gwedi ffynv

lissiffer
845] gwae ni ssattan heb y lisiffer
846] yma i drigwn mawr yw yn pryddder
847] daeth brenin mab duw gwrol
848] o dragwyddol ychelder [T: yr ychelder]
849] gwnewch ddiogel byrth Ragddo
850] Rac i ddyfod yma eto
851] ac yn sikir gwybyddwch
852] na bom ni ttrwch i ssyrthio
853] val i gallom ni yn ddiogel
854] gadw yma bawb a ddel
855] ni a fwriasom heb ddim ttal
856] yn holl ofal yn isel

enaid krist
857] vy nhad or nef gorvchaf
858] Rwyfi yn gofyn yt hyn ymaf
859] gael om pobl dref i tad
860] o gariad mi ai harchaf
861] jr llywenydd pan ich kefais
862] pradwysol ich anvonais
863] yn dragwyddol i bon yno
864] yn ttrigo am a ddioddefais
865] wele yrowan mi a af
866] at vy nghorff ac a orchmynaf
867] ymddangos yn gorfforol
868] jm kariadol vam wyraf
[td. 30v]

jessu
869] vy mam vair [T: vaair] wedi ych prvddder
870] kymerwch ych yssmwythder
871] wedir wylo a wnaethost
872] mair gwybvost vawr vlinder
873] tristwch wylofain yma
874] ach gorfv chwi gan mwya
875] vanRydeddol vam vorwyn [T: varwyn]
876] er vy mwyn beth [T: byth] gorffwysa

mair
877] jevan vy mab ttirionder
878] ni allai gymryd vysmwythder
879] er penn welais ben i oes
880] vy mab ar y groes dduw gwener
881] yn wraic vo am galwodd
882] ac a ddywod oi madrodd
883] edrych dy vab ar y groes
884] yn y oes erioed ni thygiodd
885] pe ym gylwasai vy mab tirion
886] vi yn [T: ym] vam ttrasai vy nghalon
887] gorffowys di jevan beth
888] mawr yw aleth ynwyfron

enaid krist
889] ampych gwell vam drygaredd
890] paid ath wylo vanrrydedd
891] kic a gwaed wyvi yn barod
892] gwedi gorfod or diwedd
893] a chynawd dyn myvi ai prynais
894] yn y modd i dioddefais
895] ar dduw gwener y kroglith
896] vy ngwaed ich plith a gollais
[td. 31r]
897] vanrydeddol vam vair wen
898] adolwc byddwch lawen
899] ni allai mwy bellach
900] drigo hayach mi af ywch ben
901] ym disgyblon i dywedwch
902] ac i bedyr gair gyrwch
903] kan vy ngweled bwrien drem
904] ynghaer sselem adroddwch

mair
905] kyfod jevan vy mab kv
906] kyfod a wyd ti yn kysgv
907] jessu gwelais yti dyweda
908] vy mab yma vo [cywir. ysgr.] vv
909] ef a erchis imi yno
910] wrth ymadel[5] ag efo
911] vod yn llawen yn ssefyll
912] jr oedd i erchyll ef yn tropio
913] er hyn jevan ni vyne
914] ym[6] hir drigo gidag ef
915] mi a ssychais i wyneb gwyn
916] vy mab kyn [T: kym] i archoll ef

jeuann vengylwr
917] gwai vine vyth vy mam dda
918] a fv dduw jessu yma
919] angredic ym vyoch
920] och och ple mwy i keisiaf
[td. 31v]

mair
921] yn sikir kyn ymado
922] y dywad wrthi efo
923] vy mab eilwaith y gwelwn
924] ynghaer selem awn yno

mair vadlen glewffas
925] pai delem at i vedd
926] pwy am helpai vanrrydedd
927] o droi y garec wrthfawr
928] ssydd ar gorff y gwr yn gorwedd
929] val i gwelwn i amdo
930] vendigedic korff yno
931] ar olew kysgredic
932] gwac vi o hir dric yno

mair vadlen
933] korff kalon o ryfeddod
934] yssydd [T: yssdd] ymi y\n/ gyfnod
935] weled bedd mor loyw
936] gwych a hoyw ywr arfod

yr angel
937] nag ofnwch wragedd heno
938] jessu ydd ychi yn i geisio
939] hwn dioddefodd varfolaeth
940] ar y groes vawr ai ysgwrsio
941] vo godes mawr fv ymryddder
942] er hyn ymaf o amser
943] gwener mal i gosoded
944] y gorff hynod vy aur ner
[td. 32r]
945] a dywedwch yw ddysgyblon
946] ac i bedyr gar ych bron
947] a bid hysbys genwchi
948] i galali i daw vy ion

mair vadlen
949] a ffan tynodd y terfen
950] llawn diffeithwch aniben
951] och vy nghalon i a dyr
952] ar vyrr o ddirfawr angen
953] varglwydd am duw a golles
954] y gwr mwya a geres
955] ni dewis hwn yn yr holl vyd
956] help ond vn vy nghyffes

mair vam grist
957] ha ha madlen how tydi
958] pam i gedaist yw golli
959] jessu vyth ple i kwyna
960] ymherffeithia gariad i
961] mi af at vair a ffedyr [T: ffyr]
962] i ddywedyd yw gyd vrodyr
963] val y gwelais wir jessu
964] yn kodi gwedi i ddolyr

y marchoc kynta
965] kodwch wyr ni all ero
966] na llaw na throed ystentio [T: ystetio]
967] gan rryw fflam o dan aeth
968] ym golwc val saeth heibio
[td. 32v]

yr ail marchoc
969] yrowan hyno ir oeddwn
970] yn haner dall dybygwn
971] nid oedd geni ddim kryfder
972] kodi vy mer nis gallwn

y trydydd marchoc
973] Raid ym er bod yn anodd
974] ym harglwydd peilad adrodd
975] j vyned efo ymaith
976] yn byrffaith on gwir anfodd

y pedwerydd marchoc
977] o arglwydd yrddassol da
978] proffwyd kadarn gorvcha
979] heno i vyny i kododd
980] on hanfodd i gid yma

syr peilat
981] ffei o honoch draetyriaid
982] ffei vyth [T: vyyth] or lle imddiriaid
983] kysgv a wnaethoch nos a dydd
984] gwae [T: gae] chwi aros i gyfraid
985] chwi dowsoch ir dysgyblon
986] ladratar [T: ladrotar] korff anhirion
987] gwna ich klonav grynv yn chwyrn [cywir. ysgr.]
988] ach oll esgyrn vawheion
[td. 33r]

y marchoc kynta
989] myn mahownt peila tirion
990] yr oedd mor gryf a chrevlon
991] ac ni feiddiem ni [T: ni a feiddiem ni]  ystentio [T: ystetio]
992] ddim rragddo gwae vy nghalon

yr ail marchoc
993] syr peilad anrrydeddys [T: anrryddeddys]
994] ve rodd [cywir. ysgr. oddiwrth rydd] i droed ar vysdlys
995] ni wyddywn [T: wyddywwn] pynn myn fy ffydd
996] ai nos ai dydd i kwnws [sic]

y trydydd marchoc
997] vem rroddai i lawr ar vyrder
998] syr peilad am holl bower
999] ni allwn i vil an bod
1000] brofi gorfod i gryfder

y pydwerydd marchoc
1001] be basai honom eto
1002] ygain ag eraill wrtho
1003] syr peilad on gwir anfodd
1004] ef aethoedd oddyno

syr peilad
1005] ffei fawheion llwfr anhy
1006] pam i dywedech vyth hyny
1007] och rrac kywilidd tra [T: taa]  fwy [cywir. ysgr.] byw

[td. 33v]

1008] sswrth yma yw geny hyny
1009] ffei o honoch draetyriaid
1010] lle nich gwelwy om llygaid
1011] ddychi yn ffeilsion kymain hyn
1012] chwi vyoch vn ai vyned
1013] ond kyn i bwytawy ddim bara
1014] myn y gwr i kreda
1015] vo ai pryn ych krwyn
1016] ach esgirn ddwyn korff oddyma

Ac velly y ttyrfyna

[‘Y tri brenin o Gwlen’, British Museum Additional 14986, ff. 33v-38v.]

Rhestr y cymeriadau
Cast list

Ffwl
y genad, kenad erod, y kenadwr?
y brenin gyntaf, kynta
yr ail brenin
y trydydd brenin
y brenin
y porthor
erod
yr ysgolheigion
yr angel
y frenhines, vrenhines
gwas y porthor
josseff
mair
y kythrel

[td. 33v]


[1]LLYma yr ymddiddan a vy Ryng y tri

Brenin o gwlen ac erodr grevlon ac val
jr aeth mair ai mab a ssiosseph [T: ssiossph] o vethlem
ar tair anrrec ganthyn


y genad
1] Tewch ach ssiarad a gwrandewch
2] ffrae ystrwmant neb nis gwnewch
3] yn wir chwi a gewch amarch [T: amarchch]
4] gwedi ych kyfarch onis tewch
[td. 34r]
5] Edrychwch bawb ywch benn
6] chwi gewch weled y seren
7] yn wyneb y gorllewin
8] ar tri brenin o gwlen
9] kerddwch i veddlem ssiwdi
10] ach tri ffeth genwch i
11] aur a ssens a myr arab
12] yw roi ir mab newydd eni
13] y sseren ywch ben y byd
14] a roddaf yn gyfrwyddyd
15] jch dwyn att vab aur fflwch
16] arwydd ywch iraidd iechyd

y brenin gyntaf
17] dyrys ywr ffordd i veddlem
18] achos anghyfarwydd vyddem
19] i gael kyngor a dysc llawn
20] nyni awn i gaer selem

yr ail b\r/enin [T: bernin]
21] y porthor pyrth y [cywir. ysgr. oddiwrth ni] ddinas
22] agor y pyrth ith addas
23] j vynd at vrenin erod
24] anr\y/ddfeddod [T: anryddfedod] y dyrnas
[td. 34v]

y porthor [cywir. ysgr. oddiwrth yrail brenin]
25] vy\ nghenad a fedd parod
26] dos a dywaid i erod
27] vod yma dri brenin
28] or gorllewin yn dywod

y genad [cywir. ysgr. oddiwrth y porthor]
29] mae tri brenin mawr bob vn
30] wrth y porth ich ymofyn
31] ydrychwch och doethineb
32] para ateb a roeir yddyn

erod
33] arch ir porthor egori
34] ai gillwng hwy ata vi
35] j gael gwybod i meddwl
36] mae kythryfwl yn kodi

y genad
37] mae erod yn gorchymyn
38] ygori y pyrth yddyn
39] i gael gwybod nid ymraen
40] pa beth i maen yn i ofyn

y porthor
41] adolwc ywch na ddigioch
42] am y taring a gosoch
43] ewch yn hy gidar genad
44] mawr yw rhad ffordd i doethoch
[td. 35r]

y genad
45] Brenhinoedd glan ydych i
46] dowch oddyma gida mi
47] j weled brenin erod
48] ai ddefod ai riolti
49] val dyma y brenhinoedd
50] arwydd rryfeddod ydoedd
51] dyweten i hynain i neges
52] ai hanes or eithafoedd

y brenin kynta
53] pa le mae hwn a aned
54] brenin iddefon addfed
55] y seren a fv yn kyfrwyddyd
56] gwyn i vyd a gae i weled

erod
57] o gwalsochi y seren
58] y nos vnaws ar hevlwen
59] arwydd geni y gras ar grym
60] nid gwiw yn ddywedyd amgen

yr ail brenin
61] y seren ni ai gwalsom
62] ai ffroffwydo i byon
63] efo aned yr Jessu
64] oi anrregv i doethon

erod
65] dowch ynes vysgolheigion
66] beth a ddywedwch i yr owron
67] ple i ganed mab ir vorwyn
68] ai gwiw dwyn arwiddion
[td. 35v]

yr ysgolheigion
69] y mab a ddylav i eni
70] meddynt ymeddlem siwdi
71] o ddoedyd y gwir yn ddiav
72] ni a ddylem i ddoli

erod [T: y brenin]
73] ewch i imofyn y mab kv
74] a ddoeth ymaf in dysgv
75] megis id gallomi vyned
76] a thyrnged yw anregv

y brenin
77] y seren vv yn kyfrwyddyd
78] sy n gyfyrgoll yn hefyd
79] nid oes weithian yn yn mysc
80] neb a ddysc ini vyned

erod
81] vy nghenad dos yw hanfon
82] a dysc yddyn lle ir elon
83] nhwy a gan wabar yn lle gwir
84] a mwy o sir pan ddelon

y genad
85] ych siwrnai vawr sy ryfedd
86] yrddas gorllewin dvedd
87] Rwng synwyr a doethineb
88] ewch i wyneb y gogledd

brenin
89] kyfod dy wyneb bydd lawen
90] gwir a ddyfod mab mair wen
91] ni bydd arnomi ddim drygsir [T: drgsir]
92] yn wir dakwr seren
[td. 36r]

y brenin kynta
93] hempych gwell brenin nefoedd
94] a brenin y brenhinioedd
95] ac aur mae danrregv
96] kyfoeth a gallv da oedd

yr ail brenin
97] anrrydedd yt dduw keli
98] llyma ssens yr eglwisi
99] velly ir ydwyd tithe
100] yrogle a goleini [T: golein]

y trydydd brenin
101] yt i kyfarcha dduw marwol
102] gwreiddyn y drydydd daiarol
103] wrth dy gladdv hir a byrr
104] y myrr sy nattyriol

yr angel
105] erod grevlon sydd angall
106] aniwair anodd i ddyall
107] nag ewchi ddim ato ef
108] ewchi adre ffordd arall

erod
109] yr wyvi yn vrenin gallvoc
110] ynghaer selem ddonoc
111] ac ar babilon yn berchen
112] ymhob tir penn tywysoc
113] beth ddywedi di dere yn nes
114] vy mrenhines goranoc
115] maer gair nid wi vodlon
116] vod brenin [T: benin] ir iddewon

[td. 36v]

117] Ryfedd genyr gair ar godd
118] ple maer brenhinioedd weithian [sic]

y frenhines
119] gyrwchi rrai yw gofyn
120] Rac na alloch gael arnyn
121] ond mwy o gost a thrafel
122] i geisio gafel arnyn

erod
123] mae vy herod am kenad
124] am emddiriaid am kariad [T: kenad]
125] dered yma vanwylyd
126] parod oeddyd yn wastad

y genad [T: erod]
127] ymaith mi af hai how
128] y naill ai yn vyw ai yn varw
129] mi af at vrenin erod
130] hwyp am i vod yn galw
131] varglwydd vrenin mawr wyrthoc
132] mi a ddoethym val heboc
133] gair ych bron nid rryfedd ym
134] yn gyflym ac yn chwanoc [T: chwano]

erod
135] kerdda i vethlem siwdi
136] ac ymofyn o ddifri
137] ble idd aeth y tri brenin
138] or gorllewin hanoeddi
[td. 37r]

y genad
139] arglwydd vrenin mi af yno
140] mahownt amen [T: aamen] am katwo
141] ac a ddawa hwyp ar vrys
142] ith lys kyn gorffwyso
143] how mast porthor
144] kyfod i vyny agor[7]
145] i genad brenin erod
146] ai herod ai ben kyngor

gwas y porthor
147] nid yw meistr yn gwrando
148] mogel gna [cywir. ysgr. oddiwrth glna] i ddyhvno
149] hwde ddyrnod at dy siad
150] a dos ith wlad i gwyno

y genad
151] ho hwrswn lleidir
152] gwaetha i strangk no gwr or tir
153] kyfod i vyny yn ebrwydd
154] er onestrwydd [T: onestwydd] ith veistir

gwas y porthor
155] mi a roddais iti gyne
156] ddyrnod at dy glyste
157] hwde eto yn dy blith
158] ymhob rridd i daw ange

y porthor
159] how pa gad gymen
160] a wnaethoch hyd y plygen
161] yn ymladd [T: ymadd] val dav [T: dav d] geiloc
162] yngroc i bo ych deyben
[td. 37v]

y genad
163] how porthor peddlem [sic] siwdi
164] kenad erod ydwyvi
165] ond mawr gwilidd heb achos
166] vod dy was i amherchi

y porthor
167] how vo am anrreithiwyd bellach
168] oni chedwi gyfrinach
169] hwde gan pvnt bydd ddiddic
170] o glenic dos yn iach

kenad erod
171] a vv yma dri brenin
172] o dyedd y gorllewin
173] ond ydyn hwy yma eto
174] yn i keisio nid wy ddiflin [T: ddifli]

y porthor
175] oddyma nhwy aethon
176] ac nid ir ffordd i doethon
177] dos a dywaid i erod
178] ymod yn gowir galon

y genad
179] arglwydd vrenin henpych gwell
180] mi a gefais siwrnai bell
181] adre ir aeth y brenhinoedd
182] ond oedd vawr i dichell
[td. 38r]

erod [T: syr peilad]
183] mahownt mahownt or chwedle
184] mi a wn gollir chware
185] na naethwn a ddylaswn
186] na thoraswn i pene

y vrenhines
187] arglwydd vrenin vrddasol
188] na vyddwch anrrysymol
189] na newch ddialedd ydolwc
190] Rac kael drwc anysgorol

erod [T: syr peilad]
191] mae vy herod am kenad
192] am ymddiriaid am kariad
193] dyred yma vanwylyd
194] parod oeddyd yn wastad [T: wasad] [8]

y genad
195] varglwydd vrenin llyma vi
196] ar vy rhedec wrth ych kri
197] yn barod am gwsaneth
198] ba beth a newch a mi

erod [T: syr peilad]
199] dos i veddlem ar rredec
200] a ffar rroi kri ar ostec
201] i ddala meibion yn i swydd
202] hyd ynwyflwydd ne ynghwanec
[td. 38v]

y genad [T: syr peilad]
203] how tewch ach tolo
204] a dowch ynes i wrando
205] gwiliwch y pyrth a deliwch
206] o gwelwch neb yn kilio

yr angel
207] josseff wyd ti yn gwrando
208] dos ar mab ar vam ar ffo
209] i etssiep hyd yr amser
210] i galwer am dano

josseff
211] y ni vo erchis yr angel
212] vynd i edssiep yn ddirgel
213] a thrigo nes [cywir. ysgr. oddiwrth nos] in galwer
214] ac ym gadw yn ddiogel

porthor
215] jdd wyvi yn kadw yma
216] lle ir archwyd ym gadw yn dda
217] mor debic wyd i fameth
218] pa beth sydd genyd yna

mair
219] jdd wyvi amab yn kilo
220] am glowed vod rrai im keisio
221] mae geni y mab [T: yma] rrad
222] ni cheisiai wad am dano

[‘Y tri brenin o Gwlen’, British Museum Additional 15038, folio 62.]

[td. 62r]

y porthor
223] kardda di a duw genyd
224] amgen nis dweda wrthyd
225] hir irwyd yn ymddiddan [T: ynddiddan]
226] bai ef yna nis dwedyd

erod
227] vymrenhines ayr i ffen
228] miaf oddyma i veddlem
229] i ddala meibon giwdi
230] trigwchi yngharisalem
231] awneythochir gorchymyn
232] a roes i atochi bob vn
233] moyswch imi gar ymron
234] y meibon rwy ni mofyn

y kenadwr
235] maynhwy yma gar ych bron
236] ysawl ysy yn sygno i bron
237] o vewn i oedran dwyflwydd
238] yn ych gwydd yn ddimryson [T: ddimrson]
[td. 62v]

Erod
239] a oes genychi ddim amkan
240] pw vn ywr mab dyrogan
241] moeswch hwnnw chwip och mysc
242] ne van derfysc yrowan
243] how how nid wyn vy hwyl
244] pan laddwn vymab anwyl
245] wrth geisor mab darogan
246] nidydoedd lan yngorchwyl
247] mi afynwn mor greylon
248] pebair kledde drwy vynghalon
249] mi a ddylwn gael dryglam
250] am wneythyr kam ar gwirion [T: gwirio]

y kythrel
251] ha ha mi a chwrya ddawns
252] ac a neida yn ymrigawns
253] mi a wela r brenin erod
254] yn barod yni vensiawns

tervyn ynglynion [T: yngynion] y brenhinodd o gwlen a dechre
ynglynion y groglith [T: grolith]


Nodiadau
Notes

1.This line was inserted between the two previous stanzas and then connected with a line to this stanza.
2.The manuscript repeats the previous line. Jones replaces it with dwg yn fyan ar yn gair from Wrexham 3, second version; all other manuscripts have ebrwydd instead of fyan. However, after the following line, between this and the next stanza, the manuscript has kerdda yn ebrwydd, which is deleted but clearly constitutes what is left of the correct text here, although in the wrong place. For this reason, kerdda yn ebrwydd has been transposed to this line and ar yn gair only has been supplied.
3.oddiar written on previous line.
4.Other manuscripts of the text have two additional lines here. Jones, in her edition, supplies them from BM Add. 15038 as: 515] [moeswch imi sychyr gwaed]
516] [o benn i draed yr jessu]
5.wrth ym written on previous line.
6.ym written on previous line.
7.how mast porthor kyfod i vyny agor written as one line.
8.dyred yma vanwylyd parod oeddyd yn wastad written as one line.